Jak podzielić spadek umownie lub sądownie

Jeśli w skład spadku wchodzi nieruchomość, umowa o dział spadku musi zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Jeśli spadkobiercy nie zachowają tej formy, cała umowa o dział spadku będzie nieważna. Forma aktu notarialnego jest wymagana, nawet jeśli nieruchomość jest tylko jednym ze składników spadku. Spadkobiercy będą musieli udać się do rejenta, również jeśli w spadkodawca pozostawił po sobie użytkowanie wieczyste albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu. Forma aktu notarialnego jest wymagana w każdej sytuacji, gdy do spadku wchodzi prawo rzeczowe, do którego przeniesienia wymagana jest taka forma prawna. Jeżeli spadkodawca przed śmiercią był właścicielem przedsiębiorstwa, a w jego skład nie wchodziła nieruchomość, to w takim przypadku umowa dzieląca spadek powinna mieć formę pisemną z podpisami notarialnie poświadczonymi. Ponadto umowa o dział spadku będzie nieważna, jeśli którykolwiek ze spadkobierców, podpisując umowę, znajdował się w stanie wyłączającym swobodne albo świadome podjęcie decyzji, albo wyrażanie woli, np. cierpiał na chorobę psychiczną. Nieważna będzie także umowa zawarta po wpływem groźby współspadkobiercy albo innej osoby.

Art. 1037 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Dział spadku może nastąpić albo na mocy umowy między wszystkimi spadkobiercami, albo na mocy orzeczenia sądu na żądanie któregokolwiek ze spadkobierców. Najszybszym rozwiązaniem jest oczywiście podpisanie umowy. Jest to możliwe, jeśli wszyscy spadkobiercy wyrażą na to zgodę, czyli istnieje między nimi porozumienie zarówno w odniesieniu do formy, jak i sposobu podziału spadku. Jeśli jeden ze spadkobierców nie zgadza się na umowny dział spadku, zawarcie umowy nie będzie możliwe. Stronami umowy o dział spadku są spadkobiercy zmarłego, chyba że któryś z nich sprzedał swój udział w spadku albo jego część. W takiej sytuacji stroną umowy będzie nabywca udziału. Przyjmuje się w orzecznictwie, że przedmiotem podziału są tylko aktywa spadku. Jeżeli spadkodawca pozostawił długi, w umowie strony mogą określić, kto za jakie długi ponosi odpowiedzialność. Będzie to regulowało wewnętrzne stosunki między nimi. Można więc wskazać, że jeden spadkobierca płaci dług wierzycielowi A, natomiast drugi spadkobierca spłaca wierzyciela B. Nie można jednak dowolnie modyfikować zasad odpowiedzialności za długi spadkowe. Nie jest zatem dopuszczalne wyłączenie zasady, że od chwili działu spadku spadkobiercy odpowiadają za długi spadkowe w zależności od wielkości swoich udziałów. Ponadto spadkobiercy nie mogą określić wielkości swoich udziałów spadkowych inaczej, niż to wynika z zasad dziedziczenia.

Art. 1037 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Sądowy dział spadku powinien obejmować cały spadek. Jednak z ważnych powodów może być ograniczony do części spadku. Jeśli chodzi o umowny dział spadku, to może on objąć cały spadek albo zostać ograniczony do jego części. W praktyce może zdarzyć się sytuacja, że los prawny przedmiotów spadkowych nie jest wyjaśniony i powstają wątpliwości co do tego, kto ma do nich prawo, np. nie wiadomo, czy samochód w ogóle należy do spadku. W takim przypadku sąd może dokonać podziału majątku spadkowego, pomijając ten przedmiot. Jego ewentualny podział nastąpi dopiero po wyjaśnieniu kwestii, czy spadkodawca był jego właścicielem. Przyjmuje się, że wystarczającym powodem do wydania postanowienia o częściowym dziale spadku jest złożenie zgodnego wniosku o częściowy dział przez wszystkich spadkobierców. Jeśli ważne powody faktycznie istnieją, sąd może ograniczyć dział spadku do części spadku, nawet jeśli niektórzy spadkobiercy się temu sprzeciwiają. Jeśli w konkretnej sprawie ważne powody rzeczywiście wystąpiły i sąd podzielił spadek tylko częściowo, sąd podaje o tym informację w wydanym orzeczeniu.

Art. 1038 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Spadkobierca, który podpisał umowę o dział spadku, może uchylić się od jej skutków prawnych, jeśli wystąpił błąd. Musi być on jednak na tyle istotny, żeby uzasadniał przypuszczenie, że gdyby podpisujący umowę nie działał pod jego wpływem i oceniał sytuację rozsądnie, nie zawarłby jej. Chodzi tu np. o sytuacje, gdy spadkobiercy mylili się co do składu spadku i dlatego zdecydowali się na podpisanie takiej, a nie innej umowy. Osoby dzielące spadek mogą mylić się również np. co do stanu technicznego przedmiotów należących do spadku ich wartości albo wielkości udziałów spadkowych. Jeśli spadkobierca wykryje błąd i chce uznać umowę za bezskuteczną, powinien zawiadomić pisemnie wszystkie osoby, które ją podpisały, że uchyla się od skutków swojego świadczenia, ponieważ wykrył błąd. To zawiadomienie powinno dotrzeć do wszystkich osób, które podpisały umowę. Uprawnienie do uchylenia się od skutków podpisanej pod wpływem błędu umowy wygasa po upływie roku, od kiedy błąd został wykryty. Jeżeli ten czas minie, a spadkobierca nie zawiadomi pozostałych osób o wykryciu błędu, umowa będzie ważna. Jeśli spadkobierca w terminie roku od wykrycia błędu nie podejmie żadnych działań, przyjmuje się, że mimo błędu akceptuje on treść podpisanej umowy. Jeżeli inni spadkobiercy celowo i podstępnie wprowadzili w błąd współspadkobiercę, aby z korzyścią dla siebie podzielić spadek, np. zaniżyli wartość jakiegoś przedmiotu, w takiej sytuacji współspadkobierca ma prawo uchylić się od skutków podpisanej umowy, nawet jeśli błąd nie był istotny i nie dotyczył treści podpisanej umowy.

Art. 1045 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Istnieje możliwość zbycia udziału spadkowego przez spadkobiercę, który przyjął spadek. Może on zbyć spadek w całości albo w części. Prawo spadkowe dopuszcza możliwość zbycia udziału spadkowego. Jest to możliwe przed przeprowadzeniem działu spadku. Ponadto spadkobierca może za zgodą pozostałych spadkobierców rozporządzać udziałem w poszczególnym przedmiocie należącym do spadku, np. w nieruchomości. Chodzi tutaj o rozporządzenie udziałem w konkretnym przedmiocie należącym do wspólnej dla wszystkich współspadkobierców masy majątkowej. Zgoda pozostałych osób, które oddziedziczyły spadek, jest wymagana, ponieważ nie został dokonany dział spadku i spadek należy jeszcze do wszystkich spadkobierców. Taka zgoda może być wyrażona przed zbyciem udziału, jednocześnie z nim albo po jego zbyciu. Jeśli do ważności rozporządzenia wymagana jest forma szczególna, np. forma aktu notarialnego przy zbyciu nieruchomości, to zgoda pozostałych spadkobierców powinna zostać wyrażona w takiej formie. Jeśli któryś ze spadkobierców nie wyrazi zgody, może to spowodować bezskuteczność zawartej umowy. Będzie to miało miejsce, jeśli zostały naruszone uprawnienia chociaż jednego spadkobiercy na podstawie przepisów o dziale spadku.

Art. 1036 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Ewelina Stępień

ewelina.stepien@infor.pl