Na jakich zasadach darczyńca może odwołać darowiznę

Odwołanie darowizny z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego nie może nastąpić po upływie roku od dnia, w którym darczyńca dowiedział się o niewdzięczności. W przypadku spadkobierców termin należy liczyć nie od momentu, kiedy o niewdzięczności dowiedział się darczyńca, lecz od chwili, gdy dowiedzieli się o tym spadkobiercy. W konsekwencji w stosunku do poszczególnych spadkobierców termin ten może biec od innego momentu. Roczny termin jest bardzo ważny, bo ma charakter zawity. Oznacza to, że po jego upływie wygasa uprawnienie do odwołania darowizny. Równocześnie należy pamiętać, że zarówno darczyńca, jak i jego spadkobierca nie mogą odwołać darowizny po śmierci obdarowanego, nawet jeżeli omawiany wyżej roczny termin jeszcze nie upłynął (wyrok Sądu Najwyższego z 7 listopada 2002 r., II CKN 1395/2000, LexPolonica nr 362003).

Art. 899 par. 3 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Darowiznę, która nie została jeszcze wykonana, darczyńca może odwołać, pod warunkiem że już po zawarciu umowy darowizny w sposób istotny zmieniła się jego sytuacja majątkowa. Chodzi tu o takie pogorszenie się stanu majątkowego darczyńcy, które spowodowałoby, że wykonanie umowy darowizny nie mogłoby nastąpić bez uszczerbku dla własnego utrzymania odpowiednio do jego usprawiedliwionych potrzeb albo bez uszczerbku dla ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. W praktyce oceniając, które potrzeby darczyńcy należy uznać za usprawiedliwione, bierze się przede wszystkim pod uwagę poziom, na jakim zaspokajał on swoje potrzeby przed zmianą stanu majątkowego. Chodzi więc nie tylko o minimalne potrzeby, lecz o normalne warunki odpowiednie do wieku i stanu zdrowia darczyńcy. Aby można było skutecznie odwołać niewykonaną jeszcze darowiznę, stan majątkowy darczyńcy powinien się pogorszyć już po zawarciu umowy. Nie jest natomiast dopuszczalne odwołanie darowizny wówczas, gdyby trudna sytuacja materialna powstała u darczyńcy, jeszcze zanim sporządził taką umowę, albo została spowodowana umową.

Art. 896 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

W razie odwołania darowizny z powodu niewdzięczności obdarowanego obdarowany ma obowiązek zwrócić to, co otrzymał według zasad dotyczących bezpodstawnego wzbogacenia. Celem, do którego zmierza odwołanie wykonanej darowizny z powodu rażącej niewdzięczności, jest pozbawienie obdarowanego własności darowanej nieruchomości i odzyskanie jej przez darczyńcę. W takim przypadku obdarowany jest traktowany jako ten, który musi się liczyć z obowiązkiem zwrotu rzeczy od chwili wystąpienia wydarzenia uzasadniającego odwołanie. Zwrot podarowanego przedmiotu, w tym przypadku mieszkania, powinien nastąpić w zasadzie w naturze. Sąd może również na żądanie stron lub strony nakazać zamiast zwrotu w naturze zwrot wartości darowizny w pieniądzu z odliczeniem nakładów, które darczyńca byłby zobowiązany zwrócić.

W praktyce jednak samo odwołanie darowizny nie realizuje określonego odwołaniem celu, gdyż wywiera jedynie skutek obligacyjny, nieskutkujący sam w sobie przeniesieniem własności mieszkania. Darczyńca, który odwołał wykonaną już darowiznę - w sytuacji gdy obdarowany odmawia przeniesienia własności nieruchomości w drodze umowy - może wystąpić z powództwem o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu własności nieruchomości na darczyńcę (por. wyrok Sądu Najwyższego z 20 września 2000 r., I CKN 829/98, LexPolonica nr 384995).

Art. 898 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Odwołanie w formie pisemnej darowizny z powodu pogorszenia się sytuacji majątkowej darczyńcy jest skuteczne. Innymi słowy złożenie takiego oświadczenia obdarowanemu prowadzi do zniesienia stosunku prawnego, który powstał na skutek zawarcia umowy darowizny. Nie zmienia tego nawet poprawa sytuacji materialnej darczyńcy, nie zależnie od tego, czy nastąpiła ona w ciągu kilku, czy kilkunastu miesięcy od odwołania darowizny. Oznacza to, że obdarowany nie może żądać, aby darczyńca tę umowę wykonał. W takiej sytuacji, aby doszło do wykonania umowy darowizny, strony musiałyby sporządzić nową umowę. Obdarowany może się domagać spełnienia świadczenia tylko wówczas, gdy odwołanie darowizny nie było skuteczne.

Art. 900 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

W razie rażącej niewdzięczności obdarowanego osobą uprawnioną do odwołania darowizny jest nie tylko sam darczyńca, lecz także spadkobiercy darczyńcy. Spadkobiercy są uprawnieni do złożenia stosownego oświadczenia, niezależnie od tego, czy do dziedziczenia po darczyńcy zostali powołani na podstawie ustawy, czy w drodze testamentu. Oznacza to, że do odwołania darowizny uprawniony jest syn, który jest spadkobiercą darczyńcy. Dotyczy to tylko sytuacji, gdy darczyńca w chwili swojej śmierci był uprawniony do odwołania darowizny albo gdy obdarowany umyślnie pozbawił darczyńcę życia lub umyślnie wywołał rozstrój zdrowia, którego skutkiem była śmierć darczyńcy. Spadkobiercy darczyńcy mogą odwołać darowiznę, tylko gdy niewdzięczność dotyczyła jego osoby. Oznacza to, że spadkobiercy nie mają w praktyce możliwości odwołania darowizny dokonanej przez darczyńcę z powodu rażącej niewdzięczności w stosunku do nich.

Art. 899 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania. Środki te powinny odpowiadać jego usprawiedliwionym potrzebom albo służyć wypełnieniu ciążących na nim ustawowych obowiązków alimentacyjnych. Obdarowany może się jednak zwolnić od tego obowiązku, zwracając darczyńcy wartość wzbogacenia. Oznacza to, że do spełnienia przesłanek, od których uzależniona jest możliwość żądania świadczeń, istotne jest nie tylko istnienie niedostatku po stronie darczyńcy, lecz także istnienie wzbogacenia po stronie obdarowanego. W konsekwencji jeżeli w chwili zgłoszenia przez darczyńcę żądania dostarczenia mu środków utrzymania obdarowany nie jest już wzbogacony, nie można nałożyć na niego obowiązku świadczenia, którego domaga się darczyńca. Nie dotyczy to jednak sytuacji, gdy obdarowany, wyzbywając się korzyści uzyskanej w drodze darowizny, powinien się liczyć z obowiązkiem pomocy obdarowanemu. Równocześnie ustawodawca pozostawił woli obdarowanego wybór, czy będzie on spełniał świadczenia okresowo, czy też zwróci wartość wzbogacenia jednorazowo. W tym drugim przypadku możliwy jest zarówno fizyczny zwrot otrzymanego przedmiotu, jak i jego wartości majątkowej.

Art. 897 par. 2 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

W razie dokonania jednej darowizny przez kilka osób z powodu rażącej niewdzięczności, jakiej obdarowany dopuścił się w stosunku do jednego darczyńcy, tylko on może ją odwołać. Oznacza to, że z tego powodu nie mogą darowizny odwołać pozostali darczyńcy. Gdyby zaś darowizna została uczyniona na rzecz kilku osób, a tylko jeden obdarowany dopuścił się rażącej niewdzięczności, wówczas odwołać można ją będzie tylko w stosunku do niego, a nie do pozostałych obdarowanych.

Art. 898 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Przebaczenie prowadzi do wyłączenia możliwości odwołania darowizny. Jednocześnie przepisy nie przewidują dla niego specjalnej formy. Oznacza to, że przebaczenie może mieć charakter wyraźny lub dorozumiany. Przebaczenie nie może się jednak rozciągać na wszystkie przyszłe zachowania obdarowanego. Dlatego jeśli po dokonanym przebaczeniu obdarowany znów dopuści się rażącej niewdzięczności, to jego zachowanie może ponownie spowodować skuteczne odwołanie darowizny. Dla skuteczności przebaczenia nie jest wymagana zdolność do czynności prawnych. Wystarczające jest działanie darczyńcy z dostatecznym rozeznaniem, które pozwala mu świadomie wyrazić wolę przebaczenia.

Art. 899 par. 1 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z poźn. zm.).

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl