Kiedy w kontrakcie można zastrzec karę umowną

prawnik, Casus Zarzycka & Wspólnicy Kancelaria Prawna Sp. k.

Przepisy kodeksu cywilnego nie określają jednoznacznie momentu, w którym możliwe jest ustanowienie kary umownej. Artykuł 483 par. 1 kodeksu cywilnego stanowi jedynie, że karę umowną można zastrzec w umowie. Określenie to nie jest jednoznaczne, gdyż nie rozstrzyga, kiedy można ustanowić karę umowną. Dlatego też użyte przez ustawodawcę sformułowanie powinno być rozpatrywane wielopłaszczyznowo.

Z ustawowego zwrotu "można zastrzec w umowie" wprost wynika, że zastrzeżenie kary umownej ma charakter fakultatywny. Zatem kara umowna w kodeksie cywilnym jest niewątpliwie instytucją, z której strony mogą, ale nie muszą skorzystać.

Ponadto powyższy zwrot także nie określa dokładnie, czy jest mowa o umowie będącej źródłem zobowiązania głównego, czy też o umowie jako formie, sposobie ustanowienia kary umownej. Analiza i wykładnia przepisu art. 483 par, 1 k.c. nakazuje raczej przyjąć, że chodzi o sposób powołania klauzuli o karze umownej, co w praktyce jest niezwykle często stosowane. Niezwykle zaś istotne jest to, że karę umowną można ustanowić jedynie w formie umowy, a nie jednostronnej czynności prawnej. Kara umowna może powstać wyłącznie z woli stron stosunku zobowiązaniowego.

Kara umowna zazwyczaj jest ustanawiana wraz z zobowiązaniem głównym, a więc dotyczące jej postanowienia znajdują się najczęściej w tej samej umowie, która jest źródłem powstania zobowiązania głównego. Często w praktyce pojawiają się również wątpliwości, czy karę umowną można zastrzec po powstaniu zobowiązania. Na pytanie to należy odpowiedzieć twierdząco. Nie ma bowiem żadnych przepisów, które zakazywałyby ustanowienie kary umownej po powstaniu zobowiązania głównego. Wątpliwa jest natomiast możliwość jej zastrzeżenia jeszcze przed powstaniem zobowiązania głównego. W takim przypadku skuteczność umowy zastrzegającej karę umowną musiałaby być uzależniona od powstania zobowiązania głównego. Jeżeli z jakichkolwiek przyczyn nie dojdzie do powstania tego zobowiązania, wówczas z oczywistych względów bezskuteczne pozostaną poczynione uprzednio zapisy o karach umownych. Z pewnością zaś nie jest możliwe ustanowienie kary umownej po wygaśnięciu zobowiązania głównego. Skoro bowiem kara umowna ma zabezpieczyć jego wykonanie lub pełnić funkcję odszkodowawczą na wypadek jego niewykonania, to w przypadku braku takiego zobowiązana nie może być mowy o ustanowieniu związanej z nim kary umownej. Na tym właśnie polega akcesoryjność kary umownej w stosunku do zobowiązania głównego - zobowiązanie do jej zapłaty wygasa wraz z wygaśnięciem zobowiązania głównego.

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).