Jak dokonać podziału majątku między dziedziczące go osoby

Czy można zabezpieczyć odziedziczone rzeczy

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.813.jpg@RY2@

Należy sporządzić spis inwentarza, w którym zostaną wyszczególnione wszystkie przedmioty wchodzące do spadku. Taki spis dołącza się do wniosku o dział spadku złożonego w sądzie. W ten sposób spadkobiercy będą mieć dowód na to, jakie wartościowe przedmioty obejmował spadek. Dokonując działu, sąd musi je uwzględnić nawet wówczas, gdy jeden ze spadkobierców bezprawnie je wcześniej sprzedał.

Zdarza się, że już po złożeniu spisu inwentarza powstają wątpliwości, czy zostały w nim zamieszczone wszystkie przedmioty, które pozostawił zmarły. Tak może być wówczas, gdy jeszcze przed sporządzeniem spisu jeden ze spadkobierców sprzeda rzeczy wchodzące do masy spadkowej. Wtedy na wniosek innego spadkobiercy sąd może nakazać osobie podejrzanej o tę sprzedaż, aby złożyła oświadczenie, że żadnego przedmiotu nie zataiła, albo by przedstawiła wykaz przedmiotów, które w tym spisie nie zostały ujawnione.

Podstawa prawna

Art. 655 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Czy nabywca udziału uczestniczy w podziale spadku

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.814.jpg@RY2@

Nabywca udziału spadkowego albo jego części musi być stroną umowy działowej. Nie ma żadnego znaczenia, czy udział nabył jeden z pozostałych spadkobierców, zapisobiorca windykacyjny, zapisobiorca zwykły, czy osoba obca. Każdy z tych nabywców ma takie samo prawo uczestniczyć w podziale majątku spadkowego w drodze umowy. W dodatku na dokonanie podziału i sposób, w jaki to nastąpi, muszą wyrazić zgodę wszyscy współspadkobiercy. Gdy nawet tylko jeden chce, aby działu dokonał sąd, to wówczas nie zostanie zawarta umowa o dział. Nie ma żadnego znaczenia, że większość spadkobierców chce ją zawrzeć i wyraża zgodę na zaproponowany podział.

Jeżeli do spadku wchodzi nieruchomość, to umowa powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego. Natomiast, gdy wchodzi w jego skład przedsiębiorstwo, to wprawdzie umowę działu można zawrzeć w formie pisemnej, lecz z podpisami poświadczonymi notarialnie.

W pozostałych przypadkach umowa działu może zostać sporządzona w formie dowolnej, nawet ustnej, i jest ważna. Natomiast dla celów dowodowych przed sądem - w razie, gdy w związku z podziałem dojdzie później do sporu między współspadkobiercami co do sposobu podziału - wymagane jest zawarcie umowy w formie pisemnej.

Podstawa prawna

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy trzeba ustalić wartość i skład masy spadkowej

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.815.jpg@RY2@

Aby dokonać w sposób właściwy działu spadku, trzeba ustalić jego skład i wartość przedmiotów, które obejmuje. Gdy dzielony będzie majątek przedsiębiorstwa, wówczas dokonuje się wyceny nieruchomości i ruchomości, a przede wszystkim maszyn i urządzeń, materiałów, towarów i wyrobów oraz praw rzeczowych na nieruchomości lub ruchomości (np. służebności). Podziałem objęte są również wierzytelności, prawa z papierów wartościowych i środki pieniężne, koncesje, licencje i zezwolenia, patenty i inne prawa własności przemysłowej, majątkowe prawa autorskie, majątkowe prawa pokrewne, a także wynikające z najmu lub dzierżawy nieruchomości lub ruchomości.

Od właściwego ustalenia składu i wartości przedmiotów wchodzących w skład spadku zależy określenie wartości udziałów, które obejmą poszczególni spadkobiercy, a także ewentualna wysokość spłat i dopłat związanych z podziałem. Dokonując działu, strony zaliczają też wcześniejsze darowizny spadkodawcy, a także uregulować powinny wzajemne roszczenia między współspadkobiercami, np. z tytułu pobranych przychodów (czynszu najmu od lokatorów w dziedziczonej kamienicy) i posiadanych przedmiotów spadkowych.

Podstawa prawna

Art. 55¹, 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy sąd musi wydać postanowienie dla spadkobierców

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.816.jpg@RY2@

Sąd wydaje postanowienie po przeprowadzeniu postępowania o dział spadku. Określa w nim, jakie przedmioty spadkowe przypadają poszczególnym spadkobiercom, a także do jakich części np. dziedziczonej nieruchomości mają oni prawo.

Postępowanie o dział spadku może zostać wszczęte na wniosek spadkobiercy, nabywcy części spadku lub udziału lub spadkobiercy tych osób. Z wnioskiem o dział ma prawo wystąpić również wierzyciel spadkobiercy pod warunkiem, że dokona w drodze egzekucji zajęcia praw spadkowych dłużnika, którym był zmarły.

We wniosku wskazuje się majątek, który ma zostać podzielony. Zamiast tego majątek może jednak być wymieniony w spisie inwentarza. Gdy w skład spadku wchodzi nieruchomość, wówczas należy przedstawić dowody potwierdzające, że jej właścicielem był spadkodawca.

Sąd może ustalić skład masy spadkowej na podstawie wyjaśnień uczestników. Gdy udzielają oni sprzecznych informacji, wówczas sąd powinien je wyjaśnić i ustalić stan spadku według chwili otwarcia spadku, czyli daty śmierci spadkodawcy. Natomiast wartość spadku określa się według cen z chwili działu. Gdy jednak uczestnicy zgodnie podadzą wartość spadku, to ta kwota jest dla sądu wiążąca. W razie braku zgody przy wycenie sąd korzysta z opinii biegłego.

Przed sądem może zostać zawarta również ugoda w sprawie podziału, nawet wówczas, gdy w skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość.

Postępowanie prowadzi sąd spadku, czyli ten, który rozpoznawał wniosek o nabycie spadku. Najczęściej jest to sąd właściwy ze względu na ostatnie miejsce zamieszkania spadkodawcy lub sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część (gdy nie da się ustalić ostatniego miejsca zamieszkania spadkodawcy w Polsce).

Podstawa prawna

Art. 680 - 689 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).

Art. 1037 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy można podzielić tylko część majątku

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.817.jpg@RY2@

Możliwe jest ograniczenie działu spadku tylko do części majątku, a dopiero po pewnym czasie przeprowadzenie działu uzupełniającego. Prawo do wystąpienia o dział spadku, również o dział częściowy i uzupełniający, nie przedawnia się.

Przy częściowym dziale dokonuje się podziału tylko jednego lub kilku przedmiotów wchodzących w skład spadku, np. nieruchomości, a nie dzieli się rzeczy ruchomych, co do których istnieje wątpliwość, czy ich właścicielem był zmarły.

Zdarza się też sytuacja odwrotna, gdy np. spadkobiercy w drodze umowy sporządzonej w formie aktu notarialnego albo przed sądem chcą podzielić tylko nieruchomość. Na temat tych ograniczeń wypowiadał się Sąd Najwyższy, który stwierdził, że dział jest uzasadniony, gdy np. w jego wyniku zostaną utworzone dwie działki: jedna obejmuje obszar wystarczający do korzystania ze znajdującego się tam budynku, a druga część nie nadaje się do inwestycji, bo np. jest przeznaczona pod wysokie budownictwo o charakterze publicznym albo ma utrudniony dojazd do drogi (orzeczenie SN z 17 grudnia 1999 r. w sprawie sygn. akt III CKN 502/98, niepublikowane).

Zarówno podział częściowy, jak i uzupełniający mogą zostać przeprowadzone w trybie dobrowolnej umowy albo postępowania przed sądem. W dodatku oba nie muszą zostać dokonane w takim samym trybie.

Do przeprowadzenia działu uzupełniającego często dochodzi po śmierci jednego ze spadkobierców, który uczestniczył w dziale częściowym. Dziedziczący po nim krewni będą chcieli ustalić całą masę spadkową, jaka po nim pozostała, a w jej skład wchodzi też majątek nieobjęty działem częściowym.

Podstawa prawna

Art. 1038 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Czy do schedy spadkowej wlicza się darowizny

@RY1@i02/2012/020/i02.2012.020.18300150f.818.jpg@RY2@

Gdy spadek z mocy ustawy odziedziczyły dzieci albo odziedziczyli dzieci i małżonek zmarłego, to wówczas dokonując działu, powinni na schedę spadkową zaliczyć darowizny, które otrzymali od spadkodawcy. Zaliczeń dokonuje się przy dziale spadku zarówno umownym, jak i sądowym. Wyjątek stanowi sytuacja, gdy z oświadczenia spadkodawcy albo z innych okoliczności wynika, że darowizna została zwolniona od obowiązku zaliczenia.

Nawet jeżeli zmarły obdarował tylko niektóre z dziedziczących po nim dzieci, to te darowizny uwzględnia się przy dziale spadku. Zaliczeniu na schedę spadkową nie podlegają jedynie drobne darowizny, zwyczajowo w danych stosunkach przyjęte.

Zdarza się, że wartość darowizny, która została zaliczona na poczet schedy spadkowej, jest wyższa od niej. Wtedy spadkobierca nie musi zwracać nadwyżki.

W związku z takimi zaliczeniami i działem spadku sąd, który rozlicza spadkobierców, może dla niektórych ustalić dopłaty lub spłaty. Wtedy wskazuje też termin ich uiszczenia i wysokość należnych odsetek, a w razie potrzeby nawet sposób ich zabezpieczenia. Ma prawo również rozłożyć spłaty lub dopłaty na raty.

Podstawa prawna

Art. 1039, 1340 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl