Podstępne zachowanie nie jest premiowane

Trudne do przyjęcia z punktu widzenia moralnego byłoby stanowisko wyłączające możliwość i konieczność napiętnowania sankcją cywilnoprawną podstępu osoby odnoszącej korzyść ze swojego zachowania z krzywdą spadkobiercy.

W listopadzie 2010 r. zmarł K.P. - brat wnioskodawczyni. W związku z tym zwróciła się do pozostałych dzieci w kwestii dalszej nad nią opieki.

A.P. zadeklarował, że jeżeli spadek zostanie mu zapisany, będzie się opiekować matką. Matka i siostra zmarłego odrzuciły więc spadek po K.P., który odziedziczył A.P. Następnie mężczyzna wraz z żoną zamieszkał wspólnie z matką. Kobieta zaczęła jednak się skarżyć, że popełniła błąd, bowiem syn zachowuje się wobec niej agresywnie, szczególnie po spożyciu alkoholu. Jedna z awantur została zgłoszona na policję. W stosunku do przybyłych funkcjonariuszy mężczyzna również był agresywny.

W końcu kobieta wraz z córką udały się na komendę, by opowiedzieć o sytuacji rodzinnej. W pewnej chwili F.P. chciała zademonstrować, w jaki sposób doszło do naruszenia jej nietykalności cielesnej. Wówczas zaczęła słabnąć i zmarła.

J. P. (córka) wniosła więc do sądu o umożliwienie złożenia oświadczenia o uchyleniu się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego przed notariuszem, którego treścią było odrzucenie spadku po bracie.

Sąd rejonowy oddalił wniosek. W opinii sądu brak podstaw do ustalenia, że już w dniu składania oświadczenia o odrzuceniu spadku syn nie miał zamiaru opiekować się matką. Wnioskodawczyni wniosła apelację.

Sąd okręgowy oddalił ją. Wniosła zatem skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy oddalił skargę. Wyjaśnił, że zgodnie z art. 86 par. 1 kodeksu cywilnego, jeżeli błąd wywołała druga strona podstępnie, uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu może nastąpić także wtedy, gdy błąd nie był istotny, jak również wtedy, gdy nie dotyczył treści czynności prawnej.

SN wyjaśnił w uchwale z 4 lipca 1986 r. (sygn. akt III CZP 36/86), że przepis o błędzie wywołanym podstępnie ma zastosowanie do oświadczeń o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Podstęp jest kwalifikowaną postacią błędu. Dlatego nie ma żadnych trafnych podstaw do eliminowania go z rozważań poświęconych art. 1019 k.c.

Z art. 86 k.c. nie wynika wyłączenie jego stosowania do rozważanej sytuacji z zakresu prawa spadkowego. W świetle tego przepisu, interpretowanego w kontekście art. 1019 k.c., należy odrzucić obiekcje podnoszone w piśmiennictwie, że art. 86 k.c. zakłada tylko istnienie dwóch stron stosunku prawnego, w sensie typowym, podczas gdy oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest czynnością prawną jednostronną. Ten argument nie jest trafny.

Należy zwrócić uwagę na to, że nie ma wprawdzie odbiorcy oświadczenia, czyli drugiej strony, jednakże można znaleźć osobę, która będzie mogła być traktowana podobnie jak druga strona. Za drugą bowiem stronę można uważać osobę, która z dotkniętego wadą oświadczenia woli spadkobiercy odnosi bezpośrednią korzyść.

W konsekwencji to ona na skutek podstępu odnosi bezpośrednią korzyść kosztem osoby składającej oświadczenie woli. Tego rodzaju sytuację można, mając na uwadze swoistości oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, zakwalifikować w ramach art. 86 k.c.

Trudne do przyjęcia z punktu widzenia moralnego byłoby stanowisko wyłączające możliwość i konieczność napiętnowania sankcją cywilnoprawną podstępu osoby odnoszącej korzyść ze swojego zachowania z krzywdą spadkobiercy.

Z uchwały SN wynika dopuszczalność powołania się przez spadkobiercę odrzucającego spadek na podstępne wprowadzenie go w błąd. Musi jednak wykazać, że, składając oświadczenie o odrzuceniu spadku, został podstępnie wprowadzony w błąd przez osobę bezpośrednio odnoszącą korzyść z takiego oświadczenia.

Nie musi wykazywać, że błąd był istotny oraz że dotyczył treści czynności prawnej. Może on dotyczyć tzw. sfery motywacyjnej, która stanowiła przyczynę złożenia oświadczenia woli.

SN oddalił skargę ze względu na zarzut naruszenia art. 5 k.c. Skarżąca nie wykazała jednak, jakie prawo podmiotowe miałoby zostać nadużyte.

z 18 kwietnia 2013 r., sygn. akt II CSK 497/12

DGP przypomina

Ważne orzeczenie:

● Do uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia woli złożonego pod wpływem błędu wywołanego podstępnie wystarcza, aby błąd dotyczył sfery motywacyjnej, stanowiącej przyczynę złożenia oświadczenia woli (wyrok SN z 15 stycznia 1970 r., sygn. akt I CR 400/69)

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl

Komentarz eksperta

Moralność w prawie

@RY1@i02/2013/143/i02.2013.143.02300060f.803.jpg@RY2@

Teresa Mróz sędzia z Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Należy w pełni podzielić stanowisko SN. Następcy prawni spadkodawcy stają się jego spadkobiercami już w chwili otwarcia spadku (śmierci spadkodawcy), to jednak by spadkobierca mógł korzystać z pełni praw, jakie przysługiwały zmarłemu, musi bądź to upłynąć okres sześciomiesięczny od daty dowiedzenia się przez spadkobiercę o tytule jego powołania do spadku, po którym następują takie skutki, jakby spadek został przez spadkobiercę przyjęty, bądź też spadkobierca w tym czasie powinien złożyć oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku. Należy pamiętać o tym, że w czasie biegnącego półrocznego terminu to spadkobierca decyduje o tym, czy wejdzie w pełnię praw i obowiązków spadkodawcy. Niejednokrotnie skomplikowane relacje rodzinne mogą być przyczyną podjęcia decyzji o odrzuceniu spadku, by do całości bądź zdecydowanej jego większości doszedł ktoś inny. Brak możliwości powołania się przez spadkobiercę, który spadek odrzucił, na podstęp innej osoby, którą może być również inny spadkobierca, a co za tym idzie brak możliwości uchylenia się od skutków prawnych takiego oświadczenia, doprowadziłoby w konsekwencji do premiowania osoby, która świadomie i umyślnie, dla osiągnięcia korzyści, doprowadza innego spadkobiercę do odrzucenia (czy przyjęcia) spadku. Sytuacja taka z punktu widzenia moralnego jest ze wszech miar niepożądana.