Darowizna nieruchomości nie jest sposobem na uniknięcie spłaty długów w banku

Dłużnik, który uciekając przed spłatą kredytu w banku przeniesie swój majątek na dziecko, musi się liczyć z tym, że sąd uzna umowę darowizny za bezskuteczną wobec wierzyciela.

Bożena S. prowadziła firmę świadczącą usługi transportowe. Zawarła z bankiem umowy o kredyt. W związku z tym złożyła w banku oświadczenie majątkowe, w którym informowała, że jest właścicielem domu mieszkalnego o wartości 200 tys. zł i działki budowlanej o wartości 40 tys. zł.

Następnie darowała swojej córce Aleksandrze S. nieruchomość. Jednocześnie w tym samym akcie notarialnym córka ustanowiła na rzecz matki służebność osobistą obciążającą darowaną jej nieruchomość. Wartość przedmiotu darowizny strony określiły na kwotę 120 tys. zł, a wartość służebności osobistej oszacowały na kwotę 79 tys. zł.

Z powodu niespłacania rat kredytu bank zażądał spłaty części należności. W efekcie dwoma nakazami zapłaty zostały zasądzone od Bożeny S. należności w łącznej kwocie ponad 130 tys. zł. Sprawa trafiła do sądu. Bank domagał się uznania za bezskuteczne wobec niego dokonanych przez pozwane (matkę i córkę) czynności prawnych: darowizny i oświadczenia o ustanowieniu służebności osobistej.

Sąd okręgowy uwzględnił powództwo w części. Wskazał, że zostały zrealizowane przesłanki uzasadniające uznanie za bezskuteczną w stosunku do banku umowę darowizny.

Z kolei powództwo o uznanie za bezskuteczną czynność prawną polegającą na ustanowieniu służebności osobistej mieszkania obciążającej tą nieruchomość nie zasługiwało na uwzględnienie, gdyż córka nie jest dłużniczką banku, zaś Bożena S. nie pogłębiła stanu swojej niewypłacalności. Bank wniósł apelację.

Sąd apelacyjny oddalił ją. Wyjaśnił, że skoro zawarta przez pozwane umowa miała charakter nieodpłatny, to w sprawie miał zastosowanie art. 528 kodeksu cywilnego.

Zgodnie z nim, jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.

Sąd II instancji wskazał, że córka nie rozporządziła uzyskaną korzyścią, ale ustanowiła ograniczone prawo rzeczowe. Matka uzyskała zaś ograniczone prawo rzeczowe, a wobec tego nie zmniejszył się stan jej posiadania.

Bank wniósł skargę kasacyjną.

Sąd Najwyższy uchylił wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyjaśnił, że przeniesienie prawa własności w zamian za obciążenie jej ograniczonym prawem rzeczowym zbliża taką czynność prawną do umowy dożywocia. Nie ulega zaś wątpliwości, że umowa dożywocia może być zaskarżona przez wierzyciela zbywcy - dożywotnika skargą pauliańską.

Przedmiotem skargi jest cała tego typu umowa, czyli przeniesienie własności nieruchomości i obciążenie, a nie odrębnie, przeniesienie własności oraz jej obciążenie przez nabywcę prawem dożywocia.

Bank trafnie podnosi, że skarżona czynność prowadzi do jego pokrzywdzenia nie tylko z powodu wyzbycia się przez dłużniczkę składnika majątkowego, z którego mógłby uzyskać zaspokojenie, ale także z racji obciążenia całej nieruchomości służebnością osobistą. Powoduje to, że niemożliwe jest przeprowadzenie skutecznej egzekucji. W razie licytacyji nieruchomości na poczet ceny nabycia zostanie zaliczona wartość służebności (która pomniejszy wartość nieruchomości), czego efektem będzie zaspokojenie strony powodowej w mniejszym zakresie, niż gdyby nieruchomość nie była obciążona. Sama zaś służebność osobista nie podlega egzekucji.

z 14 listopada 2012 r., sygn. akt II CSK 206/12

DGP PRZYPOMINA

Skarga pauliańska

● Wyrok SN z 29 września 2011 r., sygn. akt IV CSK 99/11

● Wyrok SN z 1 czerwca 2011 r., sygn. akt II CSK 513/10

Ewa Maria Radlińska

ewa.radlinska@infor.pl

KOMENTARZ EKSPERTA

Wyrok Sądu Najwyższego zapewni skuteczną ochronę wierzycieli

@RY1@i02/2013/062/i02.2013.062.02300020c.803.jpg@RY2@

PROF. MAREK CHMAJ, Chmaj i Wspólnicy Kancelaria Radcowska

Zgodnie z art. 527 par. 2 k.c. czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Dokonanie takiej czynności uprawnia pokrzywdzonego wierzyciela do wytoczenia powództwa o uznanie czynności za bezskuteczną wobec niego (roszczenie ze skargi pauliańskiej), przy czym ustawa ustanawia odmiennie przesłanki dla uznania za bezskuteczne czynności odpłatnych i nieodpłatnych.

Sąd Najwyższy słusznie zauważył, że o tym, czy dana czynność jest nieodpłatna, decyduje nie sama jej konstrukcja, a causae, czyli faktyczna podstawa i przyczyna jej zawarcia. Dostrzegł, że umowa darowizny nieruchomości może zostać uznana za czynność odpłatną na gruncie skargi pauliańskiej. Stanie się tak w przypadku, gdy strony zawrą równocześnie umowę o ustanowienie służebności na tej nieruchomości. Zawarcie umowy służebności nabiera w tym przypadku charakteru świadczenia wzajemnego. Skoro przeniesienie prawa własności nieruchomości nastąpiło w zamian za ustanowienie na jej rzecz służebności osobistej, to z punktu widzenia instytucji skargi pauliańskiej stanowi ona jedną czynność prawną. W konsekwencji obie umowy powinny być traktowane łącznie, jako czynność dokonana z pokrzywdzeniem wierzyciela mogąca być przedmiotem skargi pauliańskiej. Daleko idąca celowościowa wykładnia SN zapewni skuteczną ochronę wierzycieli.