Jak prowadzić egzekucję poprzez zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem dłużnika

Każdy tytuł wykonawczy uprawnia do wszczęcia egzekucji przez zarząd przymusowy z dochodów przedsiębiorstwa lub przez sprzedaż przedsiębiorstwa w całości.

Zgodnie z ogólnymi przepisami o postępowaniu egzekucyjnym wierzyciel żądający jego wszczęcia jest zobowiązany dołączyć do wniosku tytuł wykonawczy. Wnioskodawca składa w oryginale jeden z tytułów egzekucyjnych zaopatrzonych w klauzulę wykonalności. W sposób wyczerpujący katalog tytułów egzekucyjnych określony jest w art. 777 kodeksu postępowania cywilnego. Uwzględniono w nim także tytuły sporządzane przed notariuszem, na podstawie których wierzyciel (jednak dopiero po uzyskaniu przed sądem postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności) jest uprawniony do żądania wszczęcia egzekucji, w tym egzekucji przez zarząd przymusowy.

Wierzyciel zainteresowany wszczęciem egzekucji przez zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem nie jest zobligowany poprzedzać jej prowadzeniem egzekucji komorniczej. W praktyce jednak w stosunku do przedsiębiorstwa dłużnika są z reguły prowadzone inne postępowania egzekucyjne. Po wszczęciu egzekucji polegającej na ustanowieniu zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem z mocy prawa umarza się te wszystkie wcześniejsze egzekucje zarówno sądowe, jak i administracyjne. Co więcej, nie mogą one być już w dalszym toku wszczynane. W takich przypadkach wierzyciel, który nie uczestniczył wcześniej w egzekucji singularnej, ma obowiązek wykazać w sposób oczywisty, że w ramach egzekucji przez zarząd przymusowy dotychczasowi wierzyciele zostaną zaspokojeni w okresie sześciu miesięcy od daty wszczęcia egzekucji z dochodów przedsiębiorstwa. Tego obowiązku nie ma wtedy, gdy o wszczęcie egzekucji z dochodów przedsiębiorstwa wnosi wierzyciel już egzekwujący. Podobnie jest w przypadku egzekucji przez zarząd przymusowy i sprzedaż przedsiębiorstwa w całości. W takim przypadku sprzedaż w całości jest korzystniejsza od sprzedaży w częściach, a tym samym wszyscy wierzyciele mogą zyskać w tym postępowaniu.

O kosztach egzekucji komornik orzeka na podstawie art. 770 k.p.c. i przepisów ustawy o komornikach sądowych i egzekucji, w całości obciążając nimi dłużnika i zobowiązując go do zwrotu na rzecz wierzyciela. W zakresie kosztów egzekucji przez zarząd przymusowy – wierzyciela obciąża jednorazowa, stała opłata sądowa za wniosek egzekucyjny. Jej wysokość to 1 tys. zł. Oczywiście koszty egzekucji, tak jak w innych postępowaniach, w całości obciążają dłużnika. Z sum uzyskanych z egzekucji, oprócz należności objętych tytułem wykonawczym, wierzycielom zwracane są koszty wspomnianej opłaty od wniosku oraz poniesione koszty wcześniej prowadzonych postępowań egzekucyjnych, umorzonych na skutek wszczęcia egzekucji przez zarząd przymusowy.

Wniosek o wszczęcie egzekucji przez zarząd przymusowy lub przez sprzedaż przedsiębiorstwa (gospodarstwa rolnego) podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Ustawodawca nie przewidział zatem wysłuchania stron (dłużnika) przed wydaniem rozstrzygnięcia, którym jest postanowienie o wszczęciu lub odmowie wszczęcia egzekucji. Postępowanie o wszczęcie egzekucji nie ma zasadniczo charakteru postępowania materialnoprawnego, lecz stricte procesowy, i sąd, oceniając wniosek, bada jedynie formalne przesłanki dopuszczalności wszczęcia egzekucji. Dłużnik nie może więc sprzeciwić się wszczęciu egzekucji przez zarząd przymusowy w toku rozpatrywania przez sąd wniosku.

O wszczęciu egzekucji i o zastosowanym środku egzekucyjnym dłużnik dowiaduje się z chwilą doręczenia mu postanowienia sądu, które w myśl zasad ogólnych jest skuteczne z chwilą podpisania. Powiadomienie dłużnika ma na celu umożliwienie mu ochrony jego praw. Dlatego też postanowienie, które doręcza się wraz z uzasadnieniem, może on zaskarżyć w drodze zażalenia w terminie siedmiu dni, licząc od dnia doręczenia. Warto wspomnieć, że postanowienie w przedmiocie wniosku doręcza się również wskazanym we wniosku wierzycielom prowadzącym egzekucję z mienia wchodzącego w skład przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego.

Może to nastąpić w związku z wcześniej wszczętymi egzekucjami sądowymi i administracyjnymi w sytuacji, gdy ich ilość lub skala zagrażają operacyjnym funkcjom przedsiębiorstwa. W takim przypadku ustawodawca przewidział dla racjonalnego dłużnika uprawnienie, z mocy którego, nie godząc się na zniszczenie przedsiębiorstwa, może on domagać się, by sprzedano przedsiębiorstwo w całości, a co ważniejsze przedsiębiorstwo w ruchu.

Dłużnik jako strona postępowania może mieć wpływ na wybór osoby zarządcy przymusowego. Jednocześnie musi liczyć się z tym, że w razie braku konsensusu, ostateczna decyzja o wyborze zarządcy pozostanie w gestii sądu, chociaż jest on ograniczony wskazaniami stron. Także one nie mogą w sposób dowolny dokonać wskazania osoby zarządcy. Zarządcą przymusowym może być tylko osoba z uprawnieniami syndyka licencjonowanego. Tym bardziej też, sam dłużnik nie może wnioskować, by przedsiębiorstwo pozostało pod jego zarządem (jak w przypadku zarządu egzekucyjnego nieruchomości). Tak wysokie wymagania w zakresie licencji zawodowej syndyka przewidziano dlatego, że funkcję zarządcy mają sprawować tylko osoby mające przygotowanie menedżerskie do zarządzania kryzysowego przedsiębiorstwem.

Istnieją duże różnice pomiędzy tymi dwoma sposobami nabycia przedsiębiorstwa w zakresie odpowiedzialności za zobowiązania dłużnika. Są to różnice głównie na płaszczyźnie prawnej, a nie ekonomicznej (tj. w zakresie faktycznych kosztów zakupu przedsiębiorstwa).

Nabycie przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego w trybie egzekucji przez sprzedaż w całości ma charakter pochodny. Oznacza, że nabywca wstępuje w sytuację prawną dotychczasowego właściciela przedsiębiorstwa i ponosi wraz z dłużnikiem solidarną odpowiedzialność za zobowiązania przedsiębiorstwa. Przepisy o postępowaniu upadłościowym odmiennie zatem regulują skutki nabycia, ponieważ nabywca przedsiębiorstwa nie odpowiada za zobowiązania upadłego i nabywa przedsiębiorstwo w stanie wolnym od obciążeń (nabycie pierwotne). Nie oznacza to jednak, że ustawodawca pominął w przypadku egzekucji przez zarząd przymusowy kwestię ochrony interesu majątkowego nowego właściciela, narażając go na odpowiedzialność bez ograniczeń.

W pierwszym rzędzie należy podkreślić, iż przejęte zobowiązania nabywca zalicza na poczet ceny. Tak więc interes ekonomiczny nabywcy jest tu całkowicie przez ustawodawcę chroniony.

Poza tym ustawodawca precyzyjnie określił, że nabywca przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego w ramach egzekucji przez sprzedaż w całości jest co prawda odpowiedzialny solidarnie z dłużnikiem, ale tylko i wyłącznie za zobowiązania wyraźnie w toku egzekucji ujawnione i to tylko za te zobowiązania, które są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego. Nabywca nie będzie więc ponosił odpowiedzialności za zobowiązania, które nie zostały ujawnione w toku egzekucji lub prywatne pożyczki dłużnika. Z tego wynika, że jest to całkowicie bezpieczny tryb nabycia w porównaniu z zakupem przedsiębiorstwa bezpośrednio na tzw. wolnym rynku, kiedy to nabywca musi dochowywać bliżej niesprecyzowanej należytej staranności.

Co istotne, odpowiedzialność za długi przedsiębiorstwa ogranicza się tylko do wartości nabytego przedsiębiorstwa (gospodarstwa rolnego) na podstawie wyceny sporządzonej w toku egzekucji, według stanu z chwili nabycia, lecz według cen z chwili zaspokojenia wierzyciela.

Oprócz tego, należy pamiętać, że wartość hipotek, zastawów i innych praw obciążających składniki przedsiębiorstwa podlegają zaliczeniu na poczet ceny nabycia. Dla nabywcy oznacza to, że suma pieniężna, którą uiszcza, zostanie pomniejszona o wartość tych praw, a jeżeli przed nabyciem własności przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego, nabywca spłacił lub przejął zobowiązania związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa, to zarządca zobligowany jest zaliczyć wartość uiszczonych świadczeń i przejętych zobowiązań na poczet ceny sprzedaży.

Maciej Roch Pietrzak, syndyk licencjonowany, partner w Kancelarii Syndyków, Zarządców i Likwidatorów PMR