Ważny jest stopień związania urządzeń z instalacją

Zgodnie z kodeksem cywilnym część składowa rzeczy nie może być przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Skutki przyłączenia do sieci gazociągowej urządzeń, które wcześniej stanowiły część składową nieruchomości, uzależnione są od stopnia związania z całą instalacją. Ustalenie tego jest istotne przy ocenie, czy doszło do przewłaszczenia na zabezpieczenie spłaty wskazanych przez powoda rzeczy.

Walne zgromadzenie spółki Ekoenergiz w S. podjęło uchwały o emisji obligacji i o przewłaszczeniu na zabezpieczenie określonych rzeczy. W prospekcie emisyjnym umieszczono przewłaszczenie. W razie wykupienia obligacji ten, kto je nabędzie, przejmuje na własność przedmiot zabezpieczenia. Ekoenergiz już wcześniej wyemitowała obligacje, które nabyła AXA Otwarty Fundusz Emerytalny. Ponieważ Ekoenergiz ich nie spłaciła, wyemitowała nowe, a więc doszło do nowacji i w zamian za stare AXA nabyła nowe. Obligacje nabyły jeszcze dwa podmioty. Ekoenergiz jest właścicielem rzeczy wskazanych na przewłaszczenie i jest to część gazociągu. Ponieważ nowych obligacji spółka ta również nie spłaciła, nabywcy obligacji wystąpili o wydanie im przewłaszczonych rzeczy. Ekonergiz twierdziła, że nie doszło do przewłaszczenia, bo nie została zawarta stosowana umowa, nabywcy odpowiadali, że nie musiało jej być, bo wystarczyła oferta. W tej sprawie sąd ustalał własność i stwierdził, że jeden podmiot nie wykazał dowodu własności, więc powództwo oddalił, bo w takim stanie nie można wydać przedmiotu współwłasności. Wobec tego współwłaściciele wystąpili do sądu o zniesienie współwłasności. Twierdzili, że wskazane na przewłaszczenie rzeczy nie są częścią składową przedsiębiorstwa. Obligacja jest zobowiązaniem pieniężnym. Obowiązuje przy ich nabyciu tryb ofertowy, a element zabezpieczenia jest warunkiem emisji i obrotu, nie ma więc potrzeby składania innych oświadczeń woli.

Sąd I instancji uwzględnił wniosek orzeczeniem częściowym, co do zasady, a sąd II instancji oddalił apelację Axy i pozostałych. Oba sądy stwierdziły, że zabezpieczenie na rzeczach było dopuszczalne i można było zabezpieczyć obligacje w drodze przewłaszczenia. Od orzeczenia sądu II instancji Ekoenegiz wniosła skargę kasacyjną. Zarzucała m.in. naruszenie art. 47 par. 1 kodeksu cywilnego, z którego wynika, że część składowa rzeczy nie może być odrębnym przedmiotem własności i innych praw rzeczowych. Zarzucała też naruszenia art. 49 w zw. z art. 55¹ k.c., który mówi, co to jest przedsiębiorstwo i co obejmuje. Natomiast art. 49 k.c. stwierdza, że urządzenia służące m.in. do odprowadzania gazu nie należą do części składowych gruntu lub budynku, jeżeli wchodzą w skład przedsiębiorstwa.

Zarzuty te okazały się zasadne, więc Sąd Najwyższy uchylił postanowienie sądu apelacyjnego i przekazał mu sprawę do ponownego rozpoznania. W ustnym uzasadnieniu stwierdził, że kluczowe znaczenie ma to, czy wskazane rzeczy mogą być przedmiotem przewłaszczenia. Sąd powinien to ustalić w świetle art. 47 par. 1 k.c. A oba sądy stwierdziły, że elementy składowe sieci są rzeczami odrębnymi od gruntu i są częścią przedsiębiorstwa. Tymczasem kodeks cywilny nie zna pojęcia części składowych przedsiębiorstwa, ale części składowych rzeczy. Skutki przyłączenia do sieci urządzeń, które wcześniej stanowiły część składową nieruchomości, uzależnione są od stopnia związania z instalacją. Jeśli są tak związane, że spełniają wymogi art. 47 par. 1 k.c., to zostają częścią składową instalacji. Dopiero jak sąd apelacyjny to ustali, będzie można ocenić dalsze przesłanki przewłaszczenia, wynikające z prawa o obligacjach.