Przed wniesieniem pozwu należy zgromadzić dowody w sprawie

W postępowaniu z powództwa pracownika obowiązuje, tak jak w zwyczajnym postępowaniu cywilnym, zasada kontradyktoryjności. Wbrew powszechnej opinii sąd pracy nie jest zobligowany działać z urzędu i prowadzić postępowanie dowodowe za pracownika. Jeżeli pracownik nie potrafi sam bronić swoich racji, powinien ustanowić profesjonalnego pełnomocnika lub wnosić o pomoc prawną z urzędu.

Pracownik planujący wytoczyć powództwo przeciwko pracodawcy powinien odpowiednio wcześniej zgromadzić dowody w sprawie. Może na przykład prowadzić indywidualną ewidencję swojego czasu pracy lub pisemnie zgłaszać pracodawcy fakt pozostawania po godzinach. Stosownie bowiem do art. 232 k.p.c. strony są obowiązane wskazywać dowody dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne. Sąd w uzasadnionych przypadkach może dopuścić dowód niewskazany przez stronę, ale nie jest do tego zobowiązany.

Często dokumenty, które mogą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia w sprawie, znajdują się w posiadaniu pracodawcy. Nie wystarczy jednak, że pracownik oświadczy przed sądem, iż nie ma dostępu do pewnych dokumentów, np. do ewidencji czasu pracy, wewnętrznych zarządzeń i regulaminów stosowanych przez pracodawcę.

Na ewentualny zarzut bierności w procesie pracownik powinien wnosić o zobowiązanie pozwanego pracodawcy do złożenia do akt sprawy dokumentu znajdującego się w jego posiadaniu. Jeżeli sąd uzna, że dokument ten może mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, to na podstawie art. 248 k.p.c. wyda stosowne postanowienie. Sąd nie będzie jednak mógł zmusić pozwanego pracodawcy do wydania spornego dokumentu. Możliwe jest natomiast nałożenie na niego grzywny w maksymalnej wysokości 1 tys. zł za odmowę złożenia dokumentu. Przepis art. 475 k.p.c. obowiązujący w postępowaniu z zakresu prawa pracy wprowadza wyjątek od ogólnej zasady, że odmowa przedstawienia dowodu przez stronę nie jest represjonowana. W sprawach pracowniczych obowiązuje reguła odwrotna – w razie odmowy wykonania zarządzeń lub postanowień sądu strona może zostać ukarana grzywną.

Wymierzenie grzywny musi dotyczyć indywidualnie oznaczonej osoby fizycznej. Jeśli więc stroną jest jednostka organizacyjna, grzywnie podlega pracownik ponoszący odpowiedzialność za wykonanie postanowień lub zarządzeń sądu, a w razie niemożności ustalenia takiej osoby – kierownik jednostki. Sąd może ponadto odmówić przyznania kosztów procesu tej stronie.

Jeżeli środki te będą bezskuteczne, nie ma innej możliwości przymuszenia strony przeciwnej do przedstawienia dowodów. Odmowa złożenia dokumentu nie pozostanie jednak bez wpływu na wynik procesu. Stosownie do art. 233 par. 2 k.p.c. sąd musi ocenić, jakie znaczenie nadać odmowie przedstawienia dowodu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego możliwe jest w takiej sytuacji przyjęcie domniemania, że twierdzenia pracownika są prawdziwe. Skoro pracodawca odmawia przedstawienia żądanej dokumentacji, można przyjąć, że chce ukryć pewne niewygodne dla siebie okoliczności. Sąd może zatem negatywnie ocenić nieuzasadnioną odmowę przedstawienia dowodu i przyznać rację pracownikowi (por. wyrok SN z 14 lutego 1996 r., II CRN 197/95, Legalis).

Procedura cywilna nie określa wymogów formalnych wniosku dowodowego. Wniosek taki może być zgłoszony na piśmie już w pozwie albo ustnie podczas rozprawy. W orzecznictwie sądów powszechnych przyjmuje się, że każdy wniosek powinien zawierać dwa niezbędne elementy: tezę dowodową oraz środek dowodowy.

Przepisy nie przewidują zamkniętego katalogu środków dowodowych, zaś najbardziej popularne to dowód z przesłuchania świadka, z opinii biegłego, z dokumentu prywatnego lub urzędowego, z przesłuchania stron. Coraz częściej wykorzystywane są także dowody z filmu, telewizji, fotokopii, fotografii, planów, rysunków oraz płyt lub taśm dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo przenoszących obrazy lub dźwięki. Należy jednak pamiętać, że sprzeczne z prawem i z zasadami współżycia społecznego jest podsłuchiwanie i utrwalanie rozmów bez wiedzy i zgody osoby nagrywanej. Pracownik zarzucający pracodawcy mobbing nie będzie więc mógł skorzystać w procesie z nagrań zawierających kontrowersyjne wypowiedzi i zachowania swoich przełożonych.

Istotne jest, że środek dowodowy powinien być skonkretyzowany, tj. zawierać wszystkie dane niezbędne do jego identyfikacji. Należy więc wskazać nie tylko imię i nazwisko, ale także dokładny adres świadka. Gdy adres ten nie jest znany, a świadek jest pracownikiem pozwanego, można wnosić o przesłanie wezwania na adres pracodawcy. Jeżeli jednak nie jest znane nawet miejsce pracy świadka, sąd wezwie do uzupełnienia wniosku dowodowego pod rygorem jego oddalenia.

Po okazaniu wezwania sądowego informacji o miejscu zamieszkania świadka może udzielić Wydział Udostępniania Informacji w Departamencie Spraw Europejskich MSWiA (WWW. mswia. gov. pl/381/32).

Teza dowodowa określa fakty podlegające stwierdzeniu przez sąd. Często składane są nieprawidłowe wnioski o przesłuchanie świadka na wszelkie okoliczności pozwu. Wniosek taki powinien zostać oddalony, gdyż konieczne jest wskazanie konkretnych okoliczności, które chcemy udowodnić.

Prawidłowo sformułowany wniosek dowodowy powinien więc brzmieć na przykład – wnoszę o przesłuchanie w charakterze świadka Jana Kowalskiego, zamieszkałego przy ul. Błotnej 5 m. 7 w Ostrzeszowie (środek dowodowy) na okoliczność pracy powoda w godzinach nadliczbowych w marcu i kwietniu 2008 roku (teza dowodowa). Należy pamiętać, że zgłaszane dowody muszą mieć istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy oraz dotyczyć okoliczności spornych.

Przepisy postępowania w sprawach pracowniczych nie przewidują obowiązku zgłoszenia wszystkich dostępnych dowodów już w pozwie albo w odpowiedzi na pozew. W postępowaniu przed sądem I instancji dowody mogą być zgłaszane aż do zamknięcia rozprawy (art. 217 par. 1 k.p.c.).

Reguła ta nie obowiązuje w postępowaniu apelacyjnym, gdzie dopuszczalne jest powołanie tylko takich dowodów, których strona nie mogła powołać wcześniej, chyba że potrzeba ich powołania wynikła później (art. 381 k.p.c.). Jeżeli więc strona przeciwna podnosi pewne zarzuty dopiero w apelacji, to możliwe jest podjęcie obrony i wyjątkowe powołanie dowodów dopiero w postępowaniu odwoławczym.