Kiedy banki odpowiadają za szkodę swoich klientów

Banki posiadają w polskim systemie prawnym szczególnie uprzywilejowaną pozycję. Wystarczy wskazać na możliwość wszczęcia egzekucji komorniczej na podstawie bankowego tytułu egzekucyjnego, który podlega jedynie formalnemu badaniu przez sąd nadający klauzulę wykonalności. Innym przykładem jest szczególna funkcja wyciągów z bankowych ksiąg rachunkowych, które mają moc prawną dokumentów urzędowych i mogą stanowić podstawę do dokonania wpisów w księgach wieczystych. Jednak banki to instytucje nie tylko prawnie uprzywilejowane, ale i obarczone większą odpowiedzialnością niż inne podmioty gospodarcze.

Artykuł 415 kodeksu cywilnego mówi o odpowiedzialności za czyn, który jest bezprawny i zawiniony. Czy bank będący instytucją wysoce profesjonalną może się dopuścić takiego czynu? Analiza orzecznictwa Sądu Najwyższego pozwala na odpowiedź pozytywną. Deliktem jest w szczególności bezprawne i zawinione wystawienie przez bank wadliwego tytułu egzekucyjnego i prowadzenie na jego podstawie egzekucji. Jeżeli osoba dotknięta egzekucją poniesie w jej wyniku szkodę, to bank będzie zobowiązany do jej naprawienia. Szkodą może być w szczególności utracona korzyść. Chodzi o konsekwencje niemożliwości wykonania umów wskutek zajęcia rachunków bankowych lub ruchomości, przeterminowanie zajętych towarów, a nawet utratę dobrego imienia. Nie ma przy tym znaczenia fakt badania bankowego tytułu wykonawczego przez sąd, gdyż jest to jedynie kontrola formalna.

Sąd Najwyższy podkreślił nadto, że bank nie może się zwolnić z tej odpowiedzialności podnosząc, że dłużnik doznałby uszczerbku także w przypadku ściągania należności na podstawie prawidłowo wystawionego bankowego tytułu egzekucyjnego. Powyższe uwagi aktualizują się obecnie w świetle licznych sporów powstających na tle umów ramowych, na podstawie których dokonywane były terminowe operacje finansowe pomiędzy przedsiębiorcami a bankami.

Niezależnie od powyższego nie da się także wykluczyć wystąpienia w praktyce przypadku popełnienia zawinionego, bezprawnego czynu przy wykonywaniu czynności przez pracownika banku, za którego bank będzie ponosił odpowiedzialność na podstawie art. 430 k.c. Tytułem przykładu wskazać można na możliwość poniesienia szkody w wyniku bezprawnego ujawnienia przez pracownika banku danych stanowiących tajemnicę bankową.

Spory pomiędzy bankiem a klientem najczęściej oparte są na przepisach normujących reżim odpowiedzialności kontraktowej. Bank odpowiada bowiem za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Pamiętać jednak należy, że zgodnie z art. 355 par. 2 k.c. miernik staranności banku jest znacznie podwyższony, niż ten stosowany wobec innych podmiotów występujących w obrocie gospodarczym. Możliwe jest także zastrzeżenie kary umownej, co może stanowić skuteczne narzędzie zabezpieczenia interesów stron, szczególnie w przypadku bardziej skomplikowanych, indywidualnie negocjowanych umów - takimi bez wątpienia są kontrakty opcyjne.

Ze względu na duże zróżnicowanie czynności bankowych nie sposób dokonać analizy konsekwencji niewykonania każdej z zawieranych w praktyce umów. Aby zobrazować specyfikę odpowiedzialności kontraktowej banku, warto jednak opisać szczególnie często występujący w praktyce przypadek - dokonanie przez bank wypłaty środków pieniężnych z rachunku bankowego za pośrednictwem bankomatu lub w placówce banku. W takiej sytuacji osobą pokrzywdzoną będzie nie posiadacz rachunku, ale bank. Osoba uprawniona zachowuje zatem wobec banku roszczenie o zwrot środków przechowywanych na rachunku bankowym. Bank może się zwolnić ze zobowiązania wynikającego z umowy rachunku bankowego w razie wykazania przesłanek odpowiedzialności kontraktowej posiadacza rachunku, np. jeśli wypłata będzie rezultatem udostępnienia karty bankomatowej wraz z numerem PIN osobie trzeciej, wbrew postanowieniom umowy. Powyższa konstrukcja stanowi przykład szczególnych wymogów stawianych bankom przez ustawodawcę.

Bank może w określonych sytuacjach ponosić także odpowiedzialność z mocy samego prawa. Zgodnie bowiem z art. 64 prawa bankowego banki wykonujące rozliczenie pieniężne złożone przez posiadacza rachunku bankowego ponoszą solidarną odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną nienależytym wykonaniem polecenia przelewu bankowego. Jeżeli zatem bank, wykonując polecenia przelewu nie sprawdzi zgodności oznaczenia beneficjenta przelewu z numerem rachunku bankowego, to może się narazić na odpowiedzialność odszkodowawczą w stosunku do osoby zlecającej przelew. Jeżeli bank stwierdzi niezgodność w treści polecenia przelewu, to powinien wstrzymać się z dokonaniem czynności i zwrócić się do zleceniodawcy o dodatkowe wyjaśnienia. Dotyczy to także banku beneficjenta przelewu, który powinien wypłacić pieniądze dopiero po sprawdzeniu zgodności oznaczenia beneficjenta przelewu. Niemożliwe jest zwolnienie się przez bank od powyższej odpowiedzialności w całości lub w części. Bank nie może w szczególności skutecznie dowodzić braku swojej winy.

Szczególne często szkodę powoduje nieudzielanie przez bank kredytu pomimo wcześniejszego udzielenia promesy kredytowej. Treść promesy to w praktyce wyciąg najistotniejszych postanowień umowy kredytu, do której zawarcia zobowiązuje się bank w określonym terminie. Nie należy jednak mylić promesy z gwarancją bankową. W promesie bank najczęściej zastrzega sobie prawo do nieudzielania kredytu w przypadku niespełnienia szczegółowo określonych przesłanek. Przed wystąpieniem zatem na drogę sądową z żądaniem naprawienia szkody spowodowanej nieudzielaniem kredytu należy dokonać szczegółowej analizy sytuacji i ustalić, czy nie zachodzi żadna przesłanka wyłączająca odpowiedzialność banku.

Przepisy prawa bankowego w znacznym stopniu chronią interesy klientów banków. W przypadku ewentualnych nieprawidłowości w funkcjonowaniu banku lub niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania konieczna jest jednak staranna analiza określonego stanu faktycznego w celu ustalenia, jakie ewentualne roszczenia przysługują klientowi. Jeżeli pomiędzy zawinionym oraz bezprawnym lub niezgodnym z umową działaniem banku a szkodą zachodzić będzie związek przyczynowy, poszkodowanemu będzie przysługiwało roszczenie odszkodowawcze - znajduje ono bowiem oparcie w jednym z wyżej opisanych reżimów odpowiedzialności. Najczęściej poza roszczeniem o naprawienie szkody przysługiwać też będzie roszczenie o zapłatę odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia. Przesłanki dochodzenia roszczenia będą różne w zależności od tego, czy bank będzie ponosił odpowiedzialność deliktową, kontraktową czy gwarancyjną.

@RY1@i02/2009/249/i02.2009.249.087.007a.001.jpg@RY2@

Krzysztof Topolewski, adwokat w Kancelarii Sowisło & Topolewski

Krzysztof Topolewski

adwokat w Kancelarii Sowisło & Topolewski

Podstawa prawna

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ustawa z 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe (t.j. Dz.U. z 2002 nr 72, poz. 665 ze zm.).