Kiedy i przed kim przedsiębiorca odpowiada za wadliwy towar

Od wejścia w życie ustawy o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej, czyli od 1 stycznia 2003 r., zasady odpowiedzialności gwarancyjnej określone w kodeksie cywilnym odnoszą się do obrotu między przedsiębiorcami, a także do transakcji zawieranych między osobami prywatnymi. Nadal jednak zakres gwarancji wystawianej na dany produkt jest przedmiotem umowy między sprzedającym a kupującym.

Gwarancja udzielana w obrocie między przedsiębiorcami jest określona w kodeksie cywilnym gwarancją jakości. Oznacza ona, że jeżeli kupujący otrzymał od sprzedającego dokument gwarancyjny co do jakości rzeczy sprzedanej, to w razie problemów z jego użytkowaniem wystawca dokumentu (czyli gwarant) ma obowiązek usunięcia wady fizycznej rzeczy lub do dostarczenia rzeczy wolnej od wad, jeżeli wady te ujawnią się w okresie, na jaki udzielono gwarancji. Okres ten jest kwestią umowy, ale jeżeli go w dokumencie gwarancyjnym nie określono, trwa rok, licząc od dnia wydania rzeczy kupującemu. Na bieg tego terminu nie mają przy tym wpływu losowe sytuacje gwaranta. W każdym razie tak można uznać na podstawie orzecznictwa sądowego. Sąd Najwyższy stwierdził oto, że odpowiedzialność producenta, który udzielił gwarancji, nie wygasa na skutek ogłoszenia jego upadłości (wyrok SN z 22 listopada 2002 r., sygn. akt IV CKN 1488/00, niepublikowany). Jak podkreślił, przepis art. 32 par. 2 prawa upadłościowego przewiduje jedynie zamianę zobowiązań niepieniężnych upadłego na zobowiązania pieniężne, a nie wyłączenie jego odpowiedzialności. Według Sądu Najwyższego w takiej sytuacji zobowiązania producenta, który udzielił gwarancji, przekształcają się w zobowiązania pieniężne, a nie zostają zniweczone z chwilą ogłoszenia upadłości.

Zakres odpowiedzialności z tytułu gwarancji jakości nie jest nieograniczona, przy czym, jak określa kodeks cywilny, jeżeli w gwarancji inaczej nie zastrzeżono, odpowiedzialność z tytułu gwarancji obejmuje tylko wady powstałe z przyczyn tkwiących w sprzedanej rzeczy. Swoje zobowiązania gwarant określa bowiem w wystawionym dokumencie, przy czym druga strona takiej umowy może z tego skorzystać, ale nie musi. Ochronę kupującemu i prawo związanych z nią roszczeń dają mu też regulacje dotyczące rękojmi za wady. Według kodeksu cywilnego, kupujący może bowiem wykonywać uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne rzeczy, niezależnie od uprawnień wynikających z gwarancji. Treść gwarancji określa gwarant indywidualnie za zgodą kupującego, a kupujący nie musi godzić się na udzielenie mu gwarancji, a więc na coś więcej niż przewiduje sama umowa sprzedaży - orzekł Sąd Apelacyjny w Warszawie (wyrok z 14 lutego 2003 r., sygn. akt I ACa 850/02, Wokanda 2004/5/36). Sąd ten zauważył, że przyjmując gwarancję czy to producenta, czy sprzedawcy, kupujący zawiera z nim umowę dodatkową o treści opisanej w dokumencie gwarancji. I ten sąd stwierdził ponadto, że strony mogą przyznać kupującemu roszczenie gwarancyjne w mniejszym zakresie, aniżeli wynika to z przepisów o gwarancji. Udzielenie gwarancji tylko do bezpłatnej naprawy lub wymiany uszkodzonych części nie przekracza granic swobody stron w kształtowaniu stosunku prawnego określonych w art. 353¹ k.c.

Umowa gwarancji jakości może zatem ograniczyć obowiązki gwaranta do naprawy rzeczy i nawet wyłączyć możliwość żądania wymiany rzeczy wadliwej na wolną od wad - stwierdził Sąd Najwyższy (wyrok z 16 kwietnia 2004 r., sygn. akt I CK 599/03, OSNC 2005/5/82, Biul. SN 2004/10/10, OSP 2005/4/57, M.Pr. 2005/8/ 397. Patrz też postanowienie z 5 marca 2003 r., sygn. akt III CZP 101/02, Prok.i Pr.-wkł. 2003/9/29, Biul. SN 2003/8/8, Wokanda 2003/10/9).

Rękojmia za wady dotyczyła kiedyś także sprzedaży konsumenckiej. Obecnie nie odnosi się już do tych relacji. Mogą z niej natomiast korzystać przedsiębiorcy (również osoby fizyczne, zawierające umowy między sobą), i to niezależnie od uprawnień, jakie daje im gwarancja, o ile takiej udzielono. Różnica polega na tym, że z gwarancji kupujący korzysta pod warunkiem, że do niej zobowiązał się sprzedający daną rzecz, natomiast rękojmia przysługuje wprost z mocy prawa, aczkolwiek i jej zakres może być ustalony między stronami transakcji.

Według kodeksu cywilnego, rękojmia oznacza, że sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana ma wadę zmniejszającą jej wartość lub użyteczność ze względu na cel w umowie oznaczony albo wynikający z okoliczności lub z przeznaczenia rzeczy, jeżeli rzecz nie ma właściwości, o których istnieniu zapewnił kupującego, albo jeżeli rzecz została kupującemu wydana w stanie niezupełnym (rękojmia za wady fizyczne). Ponadto sprzedawca jest odpowiedzialny względem kupującego, jeżeli rzecz sprzedana stanowi własność osoby trzeciej albo jeżeli jest obciążona prawem osoby trzeciej, natomiast w razie sprzedaży praw sprzedawca jest odpowiedzialny także za ich istnienie praw (rękojmia za wady prawne).

Jeżeli kupujący wie o wadzie w chwili zawarcia umowy, wtedy sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności.

Zakres odpowiedzialności z tytułu rękojmi może być określony przez strony w umowie między nimi. Mogą w niej odpowiedzialność tę rozszerzyć, ograniczyć, a nawet wyłączyć. Jednak zmniejszenie tej odpowiedzialności, czyli jej wyłączenie lub ograniczenie jest bezskuteczne (czyli nieważne), jeżeli sprzedawca zatai podstępnie wadę przed kupującym.

Prawem kupującego jest możliwość odstąpienia od umowy albo żądania obniżenia ceny, jeżeli sprzedana rzecz jest wadliwa. Nie może jednak zrezygnować z zakupu i zwrócić towaru, jeżeli sprzedawca niezwłocznie wymieni rzecz wadliwą na rzecz wolną od wad albo niezwłocznie je usunie. Ograniczenie to nie odnosi się do sytuacji, w której wadliwy produkt został już wymieniony przez sprzedawcę lub naprawiony, o ile wady nie są nieistotne.

W przypadku rezygnacji nabywcy z zakupu z uwagi na wady stwierdzone w sprzedanej rzeczy, kupujący powinny ją zwrócić sprzedawcy, a sprzedawca pieniądze kupującemu. W razie zażądania obniżenia ceny, obniżka ta powinna uwzględniać wartość rzeczy wolnej od wad w stosunku do jej wartości obliczonej z uwzględnieniem istniejących wad. Z kolei w przypadku wymiany rzeczy na nową, sprzedawca ma obowiązek pokryć związane z tym koszty, poniesione przez nabywcę (np. koszty dostawy wadliwego towaru).

Skorzystanie z uprawnień wynikających z rękojmi za wady fizyczne rzeczy jest niemożliwe, jeżeli kupujący nie zawiadomi sprzedawcy o stwierdzonej wadzie w ciągu miesiąca od jej wykrycia. Inaczej jest, gdy zbadanie określonych towarów wynika z przyjętych stosunków. Wtedy sprzedawca powinien być o wadach powiadomiony w ciągu miesiąca od czasu, w którym przy zachowaniu należytej staranności kupujący mógł je wykryć. Po tym terminie traci prawa do rękojmi. W przypadku sprzedaży między osobami prowadzącymi działalność gospodarczą utrata tych uprawnień z tytułu rękojmi następuje, jeżeli kupujący nie zbadał rzeczy w czasie i w sposób przyjęty przy rzeczach tego rodzaju i nie zawiadomił niezwłocznie sprzedawcy o dostrzeżonej wadzie, a w wypadku gdy wada wyszła na jaw dopiero później - jeżeli nie zawiadomił sprzedawcy niezwłocznie po jej wykryciu.

Kupujący nie traci jednak swoich praw w przypadku podstępnego zatajenia wady przez sprzedawcę jednoczesnego składania zapewnień, że wady nie istnieją.

Jeśli wada naraziła kupującego na szkody, może on żądać ich naprawienia. Może tak zrobić, gdy z powodu wady fizycznej rzeczy sprzedanej odstępuje od umowy albo żąda obniżenia ceny. Nie ma jednak takiego uprawnienia, jeśli szkody te są następstwem okoliczności, za które sprzedawca nie ponosi odpowiedzialności. W takim przypadku ma prawo żądać tylko naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady. Przysługuje mu wtedy zwrot kosztów zawarcia umowy, odbioru rzeczy i jej prze-wozu, a także przechowania i ubezpieczenia oraz zwrotu nakładów w takim stopniu, w jakim nie odniósł korzyści z ich poniesienia. Zasady te dotyczą także żądania przez kupującego dostarczenia rzeczy wolnych od wad zamiast rzeczy wadliwych albo usunięcia wady przez sprzedawcę.

Jeżeli z powodu wady fizycznej rzeczy nadesłanej z innej miejscowości kupujący odstępuje od umowy albo żąda dostarczenia rzeczy wolnej od wad zamiast rzeczy wadliwej, nie może on odesłać rzeczy bez uprzedniego porozumienia się ze sprzedawcą. Musi wtedy postarać się o jej przechowanie na koszt sprzedawcy do czasu aż w normalnym toku czynności sprzedawca nie będzie mógł postąpić z rzeczą według swego uznania. W razie ryzyka, że stan rzeczy pogorszy się, kupujący ma prawo (albo musi, gdy interes sprzedawcy tego wymaga) sprzedać rzecz z zachowaniem. Może też to zrobić, gdy sprzedawca zwleka z wydaniem dyspozycji albo gdy przechowanie rzeczy wymaga znacznych kosztów lub jest nadmiernie utrudnione - kupujący może wtedy również odesłać rzecz sprzedawcy na jego koszt i ryzyko. O planowanej sprzedaży kupujący powinien w miarę możności zawiadomić sprzedawcę, a w każdym razie powinien wysłać mu zawiadomienie niezwłocznie po dokonaniu sprzedaży.

Podobnie jak w przypadku gwarancji kodeksowe uprawnienia z tytułu rękojmi za wady fizyczne wygasają po upływie roku od dnia wydania rzeczy kupującemu. Te ograniczenia czasowe nie obowiązują, jeżeli sprzedawca podstępnie zataił wadę.

Kodeks cywilny odnosi się również do wad prawnych sprzedanych rzeczy, czyli gdy nie są one własnością sprzedającego, lecz innej osoby (osoby trzeciej) i w związku z tym nie mógł on jej przenieść na kupującego. W takim przypadku nabywca może dochodzić uprawnień z tytułu rękojmi za wady prawne, nawet jeśli osoba trzecia nie wystąpi przeciw niemu z roszczeniem dotyczącym sprzedanej mu rzeczy. Jeżeli jednak z takim roszczeniami wystąpi, kupujący musi niezwłocznie zawiadomić o tym sprzedawcę i wezwać go do wzięcia udziału w sprawie przed sądem. Jeżeli tego nie zrobi, a osoba trzecia uzyska orzeczenie dla siebie korzystne, sprzedawca nie poniesie odpowiedzialności z tytułu rękojmi za wadę prawną o tyle, o ile jego udział w postępowaniu był potrzebny do wykazania, że roszczenia osoby trzeciej były całkowicie lub częściowo bezzasadne.

Z powodu wady prawnej rzeczy sprzedanej kupujący może odstąpić od umowy albo zażądać obniżenia ceny i domagać się wtedy naprawienia szkody poniesionej wskutek istnienia wady. Nie ma prawa dochodzić naprawienia szkody wtedy, gdy jest ona następstwem okoliczności, za którą sprzedawca odpowiedzialności nie ponosi. Wtedy nabywcy przysługuje prawo żądania tylko naprawienia szkody, którą poniósł przez to, że zawarł umowę, nie wiedząc o istnieniu wady - może w szczególności domagać się zwrotu kosztów zawarcia umowy, kosztów odebrania, przewozu, przechowania i ubezpieczenia rzeczy oraz zwrotu dokonanych nakładów w takim zakresie, w jakim nie odniósł z nich korzyści, a nie otrzymał ich zwrotu od osoby trzeciej. Może również żądać zwrotu kosztów procesu.

Korzystanie z uprawnień z tytułu rękojmi za wady prawne rzeczy sprzedanej są czasowo ograniczone. Można ich dochodzić w ciągu roku od chwili, kiedy kupujący dowiedział się o istnieniu takiej wady. Jeżeli taką wiedzę uzyska dopiero na skutek powództwa wniesionego przez prawowitego właściciela (innego niż sprzedawca), termin trwania rękojmi rozpoczyna się w dniu uprawomocnienia się orzeczenia wydanego w sporze z osobą trzecią. Upływ tego terminu nie pozbawia wykonania uprawnień z tytułu rękojmi, jeżeli sprzedawca wadę podstępnie zataił. Zarzut z tytułu rękojmi może być podniesiony także po kodeksowym terminie, jeżeli przed jego upływem kupujący zawiadomił sprzedawcę o istnieniu wady prawnej.

Do zachowania terminów zawiadomienia o wadach rzeczy sprzedanej wystarczy wysłanie przed ich upływem listu poleconego

Zasadę swobody umów formułuje art. 353¹. Stanowi on, że strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego.

Różnica między gwarancją a rękojmią za wady polega na tym, że do gwarancji zobowiązuje się sprzedający z własnej woli, natomiast jego odpowiedzialność z tytułu rękojmi wynika z prawa i sprzedający nie może się z niej zwolnić

Iwona Jackowska

iwona.jackowska@infor.pl

Art. 353¹ i art. 556-581 ustawy 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).