Kiedy warto stosować zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem dłużnika

MACIEJ ROCH PIETRZAK

W ramach pierwszego trybu przeciwko dłużnikowi prowadzącemu działalność gospodarczą w formie przedsiębiorstwa jest dopuszczalna egzekucja z dochodów uzyskiwanych z tej działalności przez ustanowienie zarządu przymusowego nad przedsiębiorstwem.

Z kolei drugi sposób, również w ramach zarządu przymusowego, polega na sprzedaży w całości funkcjonującego przedsiębiorstwa. Wierzyciele mogą więc zyskać zabezpieczenie swoich praw przy jednoczesnym zachowaniu przedsiębiorstwa w całości. Poza tym mogą oni otrzymać pełną spłatę swoich należności poprzez wyegzekwowanie ich z dochodów przedsiębiorstwa lub z ceny jego sprzedaży, która jest korzystniejsza niż suma cen poszczególnych składników. Jest to bardzo ważne w czasach kryzysu.

Te postępowania prowadzą bezpośrednio do zaspokojenia wierzycieli w stopniu wyższym niż w przypadku egzekucji singularnej z poszczególnych składników przedsiębiorstwa oraz w przypadku egzekucji uniwersalnej, czyli upadłości likwidacyjnej. Co prawda w upadłości również dochodzi często do sprzedaży przedsiębiorstwa w całości, lecz jest to przedsiębiorstwo, które utraciło już pozycję rynkową, zasoby ludzkie.

Ważne jest, by egzekucja nie zniszczyła przedsiębiorstwa, a jednocześnie wierzyciele zostali spłaceni. Zarząd przymusowy nad przedsiębiorstwem dłużnika godzi w interesy tych dwóch grup, mimo że są one na przeciwległych biegunach. Jest to doskonały środek egzekucyjny dla świadomego wierzyciela, racjonalnie oceniającego sytuację dłużnika i jego możliwości zaspokojenia wszystkich wierzycieli. Często egzekucja z dochodów przedsiębiorstwa, choć niekiedy dłużej trwająca, pozwoli jednak na zaspokojenie wszystkich wierzycieli w całości, do czego nie doprowadzi sprzedaż wymuszona poszczególnych składników.

Zarząd przymusowy jest skuteczny przede wszystkim w przypadku tych przedsiębiorstw, które pomimo kłopotów finansowych nadal rentownie funkcjonują. Jego zastosowanie ma znaczenie przede wszystkim z punktu widzenia działalności operacyjnej przedsiębiorstwa. Ten rodzaj egzekucji nie stanowi dla niej zagrożenia. Inaczej jest w przypadku egzekucji upadłościowej zwykle ogłaszanej zbyt późno.

Z kolei egzekucja syngularna, zarówno sądowa, jak i administracyjna, zawsze negatywnie wpływa na bieżącą działalność operacyjną. Zajęcie środków pieniężnych, zapasów czy maszyn uniemożliwia dalszą produkcję, dokończenie realizacji kontraktów, skutkuje karami umownymi, utratą przychodów i może nawet doprowadzić do likwidacji przedsiębiorstwa.

Inicjatywa w tym zakresie należy do wierzyciela, chociaż w przypadku egzekucji przez sprzedaż przedsiębiorstwa w całości wniosek taki może złożyć również dłużnik, który upatruje w tym trybie możliwość uzyskania wyższej ceny za sprzedane przedsiębiorstwo (a tym samym spłaty wierzycieli i uwolnienia się od odpowiedzialności osobistej).

Na podstawie tytułu wykonawczego należy złożyć do sądu wniosek o wszczęcie egzekucji przez zarząd przymusowy, wybierając egzekucję z dochodów przedsiębiorstwa lub przez sprzedaż w całości. We wniosku należy określić przedsiębiorstwo oraz załączyć informację komornika.

We wniosku o wszczęcie egzekucji przez zarząd wierzyciel wskazuje jednocześnie kandydata na zarządcę. Sąd jest związany wskazaniem stron. Zarząd przymusowy może sprawować osoba fizyczna lub prawna posiadająca licencję do wykonywania obowiązków syndyka, nadzorcy lub zarządcy w postępowaniu upadłościowym i naprawczym. Wymóg licencji zawodowej ma związek z charakterem wykonywanej przez nich pracy.

Zarządcom i syndykom powierza się zarządzanie niejednokrotnie przedsiębiorstwami o wartości wielu milionów złotych, dlatego też muszą to być osoby z wiedzą nie tylko prawniczą, ale i ekonomiczną. Powinny mieć przygotowanie menedżerskie do zarządzania kryzysowego przedsiębiorstwem.

Pamiętajmy, że w rozporządzeniu w sprawie klasyfikacji zawodów syndyk nie jest umiejscowiony wśród zawodów prawniczych, lecz w kategorii wyższej kadry kierowniczej. Tak więc syndyk czy też zarządca przymusowy nie powinien być postrzegany przez przedsiębiorców jako grabarz przedsiębiorstwa, lecz jako jego uzdrowiciel mający na celu ochronę integralności i bytu zadłużonego przedsiębiorstwa, a nie jego likwidację i sprzedanie go w kawałkach.

Podstawowym zadaniem zarządcy przymusowego jest zaspokojenie wierzycieli przez prowadzenie przedsiębiorstwa w celu uzyskania dochodów lub w celu sprzedaży przedsiębiorstwa w całości.

Z uwagi na ten cel oczywiste jest, iż wyłącza się, a co najmniej znacznie ogranicza - wszelką działalność inwestycyjną, ogranicza się koszty związane z majątkiem niewpływającym bezpośrednio na wytwarzanie dochodu. Zarządca przymusowy może za zgodą sądu zbyć lub wydzierżawić takie składniki majątku. W innych przypadkach zarządca może dokonywać czynności mieszczące się w zakresie zwykłego zarządu.

Po ustanowieniu zarządcy przymusowego dotychczasowy zarząd przedsiębiorstwa zostaje odsunięty od podejmowania decyzji i działań zarządczych. W żadnym razie nie oznacza to jednak, iż załoga zostanie zwolniona.

Dotychczasowe służby zaopatrzenia, produkcji, zbytu itd. nadal będą pracować. Jest tak głównie dlatego, że jedynie z uzyskanych przychodów mogą zostać pokryte ich wynagrodzenia i inne koszty, a pozostały dochód zostanie przeznaczony na zaspokojenie wierzycieli. Jedno jest pewne, nie będzie możliwe ewentualne wyprowadzanie pieniędzy czy składników majątkowych z przedsiębiorstwa. Na tym polega między innymi dodatkowa ochrona przedsiębiorstwa, pracowników i oczywiście wierzycieli przed działaniami nieuczciwych dłużników. Ewentualne czynności nieuczciwego zarządu są z mocy prawa nieważne. Jest to nieważność bezwzględna, a czynność nią dotknięta nie wywołuje żadnych skutków prawnych i nie może być konwalidowana.

Po wszczęciu egzekucji przez zarząd przymusowy inne postępowania egzekucyjne sądowe i administracyjne ulegają umorzeniu. Umorzenie wszczętych egzekucji następuje z dniem uprawomocnienia się postanowienia sądu o wszczęciu egzekucji przez zarząd przymusowy, a dotychczasowi wierzyciele z mocy prawa wstępują do tej egzekucji. Zwykle dłużnik będący przedsiębiorcą ma rozpoczęte różne projekty mające związek z jego działalnością operacyjną. Jeśli wierzyciel z własnych partykularnych powodów (niezwiązanych bezpośrednio z sytuacją dłużnika) wypowie mu np. kredyt, lub co gorsza egzekucję administracyjną podejmą organy państwowe - to inni wierzyciele zmuszeni są do rozpoczęcia wyścigu, kto pierwszy, ten lepszy - kto ostatni, przegrywa i nie dostaje nic. Taka eskalacja czynności egzekucyjnych jest często nieuzasadniona, wywołana tylko przejściowym brakiem płynności.

Zakończenie choćby jednego kontraktu przez rentowną firmę umożliwiłoby spłatę zobowiązań, lecz nie pozwolą na to wycelowane w działalność operacyjną egzekucje singularne. Zarząd przymusowy chroni przed takimi nieproporcjonalnymi działaniami, a przedsiębiorstwo i inni wierzyciele chronieni są przed np. jednym radykalnym, niezważającym na innych wierzycielem.

Tak. Jest wiele przypadków gdy mimo nierentowności przedsiębiorstwo nadal pozostaje zorganizowanym organizmem gospodarczym. Ma swoje rynki zbytu oraz zespół pracowników posiadających doświadczenie zawodowe. Jest więc atrakcyjniejsze i więcej warte od przedsiębiorstwa znajdującego się w stanie upadłości. Z punktu widzenia potencjalnych nabywców lepiej jest kupić przedsiębiorstwo funkcjonujące na rynku. Mogą w ten sposób uzyskać lepszą stopę zwrotu.

Są też sytuacje, kiedy wystarczy sprzedać tylko część przedsiębiorstwa czy też składniki jego majątku. W szczególnie uzasadnionych wypadkach zarządca może sprzedać nieruchomości, ruchomości lub prawa wchodzące w skład zarządzanego przedsiębiorstwa w części przekraczającej zakres zwykłego zarządu oraz oddać je w najem lub dzierżawę wyłącznie za zgodą sądu. W razie zarządzenia sprzedaży sąd określa warunki sprzedaży. Do wyceny sprzedawanych składników majątkowych sąd może powołać biegłego.

Nadwyżkę dochodów, po pokryciu określonych w przepisach wydatków, zarządca wypłaca wierzycielowi. W razie wielości wierzycieli wypłata następuje z zachowaniem stosowanych odpowiednio przepisów ogólnych o podziale sumy uzyskanej z egzekucji oraz przepisów o podziale sumy uzyskanej z egzekucji z nieruchomości. Kwoty niewypłacone zarządca umieszcza na rachunku depozytowym sądu.

Poza tym czasem wystarczy sprzedać tylko jedną z posiadanych przez przedsiębiorstwo marek, np. markę odzieżową. To też jest możliwe w ramach zarządu przymusowego.