Skuteczniejsze kwestionowanie

W postępowaniu sądowym o uznanie wzorca umowy za niedozwolony (abstrakcyjna kontrola wzorców)nie będą stosowane przepisy nakazujące tłumaczyć jego postanowienia na korzyść konsumenta. Zapowiada to nowelizacja kodeksu cywilnego uchwalona na ostatnim posiedzeniu Sejmu.

Zgodnie z art. 385 par. 2 kodeksu cywilnego w czasie kontroli wzorców umownych postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta. Zdaniem ustawodawcy ta reguła jest w pełni uzasadniona przy indywidualnej kontroli postanowień wzorca umowy. W takiej sytuacji umowa nie jest badana abstrakcyjnie (tj. czy postanowienia wzorca są zgodne z ustawą), tylko oceniane są obowiązki i uprawnienia wynikają z umowy dla danej osoby w konkretnej sytuacji. W takim przypadku wszystkie niejasności w sformułowaniach tego wzorca mają być interpretowane na korzyść konsumenta. Celem tego przepisu jest przykładowo zniechęcenie przedsiębiorców oferujących konsumentowi jakieś dobra, do formułowania zawiłych, niejednoznacznych bądź źle przygotowanych postanowień. W takiej bowiem sytuacji niejasne postanowienia umowne będą tłumaczone na korzyść konsumenta.

Sytuacja wygląda zgoła inaczej w przypadku, gdy nie toczy się postępowanie o to, jakie prawa i obowiązki wynikają z umowy dla danej osoby, a w przypadku uznania postanowień wzorca umowy za niedozwolony, czyli tzw. klauzul abuzywnych.

Stosowanie dotychczasowych przepisów mogłoby obrócić się przeciwko konsumentowi, ponieważ powództwo o uznanie tego wzorca umowy za niedozwolony zostałoby oddalone. Takie orzeczenie mogłoby być wynikiem interpretacji przepisów kodeksu cywilnego, zgodnie z którymi postanowienia niejednoznaczne tłumaczy się na korzyść konsumenta. W konsekwencji orzeczenie nie wiązałoby w konkretnych (podobnych) sprawach. To z kolei może doprowadzić do sytuacji, w której konsumenci nadal byliby narażeni na funkcjonowanie w obrocie prawnym wzorców umownych zawierających sformułowania niejasne i nieprzejrzyste.

Obecnie przepisy kodeksu cywilnego nie zawierają wyraźnego wyłączenia stosowania takiej wykładni (tłumaczenia postanowień na korzyść konsumenta) w ramach abstrakcyjnej kontroli wzorców. Postępowanie w sprawach dotyczących abstrakcyjnej kontroli wzorców uregulowane jest w kodeksie postępowania cywilnego. Przepisy te nie określają jednak materialnych kryteriów oceny abuzywności postanowień wzorców. Tę kwestię regulują przepisy kodeksu cywilnego, które z kolei nie przewidują osobnych reguł dla oceny wzorców w trybie kontroli incydentalnej (indywidualnej) oraz osobnych dla kontroli abstrakcyjnej. Utrudnia to ustalenie, jakie normy stosować w ramach kontroli abstrakcyjnej. W praktyce oznacza to, że przyjęcie przez sąd korzystnej dla konsumenta wykładni kontrolowanego wzorca prowadziłoby do oddalenia powództwa o uznanie postanowień wzorca za niedozwolone. Tymczasem rozszerzona prawomocność wyroków wydanych w trybie kontroli abstrakcyjnej, wywołująca również skutek w stosunku do osób trzecich, uzależniona jest od wpisania do rejestru postanowienia wzorca umowy uznanego za niedozwolony. Wyrok oddalający powództwo takiego skutku by nie powodował.

Wprowadzenie do kodeksu cywilnego przepisu wyłączającego stosowanie wykładni nieuzgodnionych indywidualnie postanowień umownych na korzyść konsumenta przyczyni się do wyeliminowania z obrotu wszystkich niejasnych wzorców umownych.

Dodatkowym celem nowelizacji przepisów jest też wprowadzenie w życie Dyrektywy Rady 93/13/EWG z 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich.