Kiedy pracownik może liczyć na zwolnienie od kosztów sądowych

Obowiązkiem pracownika składającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jest dołączenie do niego oświadczenia sporządzonego według ustalonego wzoru, w którym wykaże zasadność swojego żądania. Oświadczenie, którego wzór otrzymać można w każdym sądzie lub pobrać ze strony www.ms.gov.pl, obejmować musi szczegółowe dane o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Z postanowienia Sądu Najwyższego z 23 marca 2007 r. (V CZ 11/07, OSNC 2008/3/38/72) wynika, iż oświadczenie takie nie musi być złożone na urzędowym druku, powinno natomiast zawierać informacje określone w rozporządzeniu ministra sprawiedliwości z 31 stycznia 2006 r. w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. nr 27, poz. 200). Pracownik, który do wniosku o zwolnienie od kosztów nie dołączył oświadczenia bądź nie będzie ono zawierało wszystkich wymaganych danych, zostanie wezwany do jego złożenia w terminie tygodniowym pod rygorem zwrotu wniosku.

Warto też pamiętać, że jeśli sąd na podstawie okoliczności sprawy lub oświadczeń strony przeciwnej poweźmie wątpliwości co do rzeczywistego stanu majątkowego pracownika domagającego się zwolnienia od kosztów sądowych może zarządzić stosowne dochodzenie, czyli na przykład zażądać wykazania za pomocą dokumentów wydatków i dochodów domagającego się zwolnienia od kosztów. Ponadto od osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych sąd może odebrać przyrzeczenie co do prawdziwości i rzetelności jej oświadczenia.

Zasadą obowiązującą w postępowaniu toczącym się z powództwa pracownika występującego z roszczeniem przeciwko pracodawcy jest zwolnienie go od kosztów sądowych. Zwolnienie takie ma charakter podmiotowy, co oznacza, że przysługuje ono z uwagi na to, iż wnoszący sprawę powód jest pracownikiem. Jednocześnie jednak od tej zasady przepisy ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych wprowadzają pewne wyjątki związane z obowiązkiem uiszczenia opłat. Pierwszy z nich dotyczy czterech pism procesowych, od których pracownik uiścić musi opłatę podstawową w kwocie 30 zł - są to apelacja, zażalenie, skarga kasacyjna i skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Drugie odstępstwo od całościowego zwolnienia od kosztów sądowych dotyczy spraw, w których obowiązek uiszczenia opłaty wynika z tego, że wartość przedmiotu sporu przekracza w nich 50 tys. zł. W tego typu sprawach pracownik wnoszący pozew ma obowiązek uiszczenia opłaty stosunkowej w wysokości 5 proc. od wszystkich pism podlegających opłacie. W omawianym przypadku pracownik zastosował jednak jeden ze sposobów na uniknięcie uiszczenia takiej opłaty bez konieczności uzyskiwania dodatkowego zwolnienia od kosztów sądowych, dzieląc roszczenie w kwocie 54 tys. zł na sześć oddzielnych pozwów, z których żaden nie podlega opłacie sądowej. Istotnym mankamentem takiego rozwiązania jest to, iż w przypadku przegranej pracownik będzie musiał zwrócić pracodawcy wyższe koszty procesu.

Fakt, iż pracownik zwolniony jest od kosztów sądowych z mocy ustawy lub dodatkowo przez sąd, nie zwalnia go jednak od obowiązku zwrotu kosztów pracodawcy, gdy przegra sprawę. Przegrana w całości powoduje konieczność zwrotu wszystkich kosztów poniesionych przez pracodawcę. Z kolei częściowe wygranie sprawy skutkuje stosunkowym rozdzieleniem kosztów z uwzględnieniem tego, w jakiej części strony wygrały sprawę. W szczególnie uzasadnionych przypadkach sąd jest jednak uprawniony nie obciążać strony przegrywającej kosztami lub obciążyć ją nimi tylko w części. Podstawa do nieobciążenia kosztami procesu najczęściej wynika z sytuacji majątkowej lub rodzinnej przegrywającego sprawę w całości lub części pracownika.

Dopuszczalność domagania się przez pracownika zwolnienia od kosztów sądowych nie jest w jakikolwiek sposób ograniczona czasowo. Pracownik, który jest zobowiązany do uiszczenia kosztów, może zatem domagać się zwolnienia od nich w dowolnej fazie postępowania przed sądem I i II instancji. Warunki majątkowe i rodzinne pracownika mogą zmieniać się w toku procesu, dlatego nie jest wykluczone, iż dopiero w dalszej fazie procesu pojawi się potrzeba złożenia wniosku o zwolnienie od kosztów. Warto też nadmienić, iż niekiedy dopiero na etapie składania apelacji może pojawić się konieczność poniesienia jakichkolwiek kosztów, tak jak stało się w powyższej sprawie. W sytuacji omawianej w pytaniu pracownik występuje bowiem w charakterze pozwanego, a nie powoda. W tego typu sprawie nie jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy w jakimkolwiek zakresie i musi uiszczać wszystkie należne opłaty od wnoszonych pism procesowych. W szczególności pracownik uiścić musi opłatę od apelacji w kwocie równej 5 proc. wskazanej w apelacji wartości przedmiotu zaskarżenia.

Sąd może cofnąć przyznane już zwolnienie od kosztów sądowych w dwóch przypadkach. Po pierwsze, gdy okaże się, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały i po drugie, gdy przestały one istnieć. Możliwość cofnięcia zwolnienia od kosztów nie dotyczy oczywiście zwolnienia przyznanego z mocy ustawy. O podstawach do cofnięcia zwolnienia od kosztów sądowych sąd może dowiedzieć się z urzędu, np. z innej sprawy, oraz na skutek poinformowania go o tym przez stronę przeciwną. W obu przypadkach pracownik, któremu cofnięto przywilej sądowego zwolnienia od kosztów, obowiązany będzie uiścić wszystkie należne opłaty. Jeśli jednak okoliczności, na podstawie których przyznano zwolnienie przestały istnieć w toku procesu, sąd może obciążyć pracownika tym obowiązkiem także częściowo, stosownie do zmiany, jaka nastąpiła w jej stosunkach. Świadome podanie przez pracownika nieprawdziwych okoliczności przy składaniu wniosku o zwolnienie od kosztów skutkować może dodatkowo skazaniem go na grzywnę w kwocie do 1 tys. zł.

Fakt, iż pracownik jest zwolniony od kosztów sądowych z mocy ustawy, oznacza, iż w sprawie ze swojego powództwa nie ma obowiązku wpłacania zaliczki na koszty przeprowadzenia dowodu wnioskowanego przez siebie ani innej czynności połączonej z wydatkami. Wydatki obciążające pracownika ponosi bowiem tymczasowo Skarb Państwa. Zwolnienie to dotyczy wszystkich spraw, również tych, w których wartość przedmiotu sporu jest wyższa niż 50 tys. zł. Jeśli pracownik wygra sprawę, wydatki zostają pobrane od przegrywającego pracodawcy na rzecz Skarbu Państwa. Jeśli jednak pracownik przegra, w przypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może obciążyć go wydatkami. W sprawach z powództwa pracodawcy przeciwko pracownikowi żadna ze stron procesu nie jest zwolniona z mocy ustawy od obowiązku ponoszenia wydatków, zatem zarówno pracownik, jak i pracodawca, jeżeli nie uzyskają sądowego zwolnienia od kosztów sądowych, wnosząc o dokonanie czynności połączonej z wydatkami, będą zobowiązani do uiszczania zaliczek na ich poczet.