Unieważnienia ugody można żądać w zażaleniu

Wyrażenie przez jedną ze stron procesu zgody na zawarcie ugody, a więc i na zakończenie postępowania sądowego, może być jako czynność procesowa odwołana z przyczyn uzasadnionych aż do chwili uprawomocnienia się postanowienia o umorzeniu postępowania.

Materialnoprawny charakter ugody przesądza o tym, iż odwołanie takie nie zawsze będzie skuteczne, ponieważ do ugody sądowej jako umowy stron procesu należy stosować przepisy o wadach oświadczenia umożliwiających uchylenie się od skutków złożonego oświadczenia (por. uchwała Sądu Najwyższego z 20 grudnia 1970 r., III PZP 43/69, OSNCP 1970/3/40). Aby możliwe było pozbawienie skuteczności ugody zawartej przed sądem, strona chcąca osiągnąć taki skutek musi wykazać, że jej oświadczenie woli dotknięte było wadą, która umożliwia uchylenie się od niego.

W orzecznictwie przyjmuje się, iż badanie dopuszczalności uchylenia się od skutków oświadczenia woli zawartego w ugodzie sądowej może być dokonane w postępowaniu, w którym to oświadczenie zostało złożone.

Oczywiste jest bowiem, że ze względu na ekonomikę procesu nie powinno się kierować odwołującego ugodę na drogę nowego procesu, tylko rozpoznać podniesione przez niego zastrzeżenia przed prawomocnym zakończeniem dotychczasowego postępowania, i jeszcze w postępowaniu zażaleniowym wyjaśnić kwestię skuteczności ugody.

Niezależnie od tego, czy od skutków ugody uchylić będzie się chciał pracownik, czy pracodawca, jeśli w zażaleniu na postanowienie umarzające postępowanie na skutek zawarcia ugody sądowej powołane zostaną materialnoprawne wady oświadczenia woli, będzie je musiał rozpoznać sąd II instancji rozpoznający zażalenie na postanowienie w przedmiocie umorzenia postępowania.

Należy jednak pamiętać, iż samo złożone w zażaleniu oświadczenie, że dana osoba uchyla się od skutków prawnych ugody, nie jest w żadnym wypadku wystarczające do jego uwzględnienia. Kwestionujący ugodę musi bowiem wyraźnie podać przyczyny wadliwości oświadczenia, do sądu zaś należy ocena, czy przyczyny te są dostateczne do skutecznego uchylenia się od oświadczenia woli zawartego w ugodzie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 16 lutego 1968 r., II CZ 129/67, OSNC 1969/8-9/158). W szczególności podstaw do uchylenia się od skutków ugody sądowej nie daje ponowne przemyślenie przez osobę ją podpisującą bilansu korzyści i strat wynikających z ugody.

Należy mieć bowiem na względzie fakt, iż ugoda jest umową stron, w której czynią one sobie wzajemne ustępstwa, dlatego okoliczności te powinny zostać należycie rozważone przed jej podpisaniem.

Środki prawne służące zniweczeniu skutków ugody są sformalizowane i wymagają istnienia określonych przesłanek, jest to bowiem dwustronna czynność prawna, podlegająca ochronie. Nadto przyczyny wadliwości oświadczenia woli strony zawierającej ugodę muszą być wyraźnie udokumentowane (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2005r., V CK 691/04, LEX nr 177225).

Uchylenie się od skutków prawnych ugody możliwe jest w oparciu o wszystkie podstawy dotyczące wad oświadczeń woli przewidziane w przepisach art. 82-88 k.c. W praktyce w sprawach pracowniczych najczęściej spotyka się próby podważania ugód z powołaniem się na brak świadomości lub błąd.

Powołując się na drugą z najczęściej przywoływanych wad oświadczenia woli, czyli błąd, trzeba pamiętać o tym, iż zgodnie z art. 918 k.c. uchylenie się od skutków prawnych ugody zawartej pod wpływem błędu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie powstałyby, gdyby w chwili zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy.

Wskazaną w zażaleniu na postanowienie o umorzeniu postępowania podstawą podważenia ugody mogą być również okoliczności powodujące jej bezwzględną nieważność. Ugoda nie może być bowiem sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego, zmierzać do obejścia prawa ani naruszać słusznego interesu pracownika. Przy czym ocena dopuszczalności ugody według tego ostatniego kryterium może być dokonana przez porównanie treści ugody z przysługującymi pracownikowi roszczeniami wynikającymi z przytoczonych przez niego okoliczności faktycznych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 21 lipca 2000 r., I PKN 451/00, OSNP 2002/5/116).

Ugoda sądowa, niespełniająca powyższych wymagań, jest bezwzględnie nieważna. Nieważność ta może być wykazywana nie tylko w zażaleniu, ale i w osobnym procesie wszczętym po uprawomocnieniu się postanowienia o umorzeniu postępowania w sprawie, w której zawarto ugodę (por. wyrok Sądu Najwyższego z 13 października 1972 r., III PRN 66/72, NP 1974/3/375).