Dochodzenie należności z tytułu wykonanych usług budowlanych

Wiele polskich firm z branży budowlanej działających w Niemczech zna problem spóźnionych płatności ze strony swoich niemieckich klientów. Ale także niemieckie przedsiębiorstwa budowlane spotykają się z tym problemem. Aby umożliwić efektywniejsze i sprawniejsze egzekwowanie należności rzemieślników, a w szczególności tych z branży budowlanej, przysługujących im z tytułu umów o dzieło, wobec ich zleceniodawców, 1 stycznia 2009 r. weszła w Niemczech w życie ustawa o zabezpieczeniu wierzytelności, wprowadzająca istotne zmiany w kodeksie cywilnym i innych ustawach. Ustawa ta dotyczy zasadniczo umów zawartych po tej dacie. W stosunku do umów zawartych przed 1 styczniem 2009 r. obowiązuje zasadniczo kodeks cywilny w wersji obowiązującej do 31 grudnia 2008 r.

1. Zgodnie z przepisami niemieckiego kodeksu cywilnego dotyczącymi umów o dzieło częściowej zapłaty można było dotychczas żądać tylko wówczas, gdy stanowiące pewną całość części świadczenia zostały ukończone. Fakt, kiedy częściowe świadczenie można było uznać za ukończone, było niezwykle trudno ocenić. Według nowych przepisów częściowej płatności można zażądać już przed zakończeniem dzieła. Nie obowiązuje już wcześniejszy wymóg ukończenia świadczenia. W przyszłości przedsiębiorcy będą mogli żądać płatności częściowej już w momencie, gdy zamawiający uzyska przyrost wartości.

Nie można odmawiać wypłaty części należności z powodu nieistotnych wad. Zamawiający ma jednak w dalszym ciągu prawo do wstrzymania części zapłaty (tzw. Druckzuschlag). Oznacza to, że zamawiający może wstrzymać pewną część płatności częściowej w wysokości dwukrotnej (wcześniej trzykrotnej) wartości przewidywanych kosztów usunięcia wad.

Jeśli mamy do czynienia z umową zawartą z konsumentem, której przedmiotem jest wybudowanie lub przebudowa domu lub obiektu budowlanego, wówczas przedsiębiorca żądający częściowej płatności będzie w przyszłości zobowiązany złożyć konsumentowi zabezpieczenie na poczet wykonania dzieła zgodnie z terminem bez istotnych wad, w wysokości 5 proc. wynagrodzenia. Jeśli wskutek zmian lub uzupełnień umowy wynagrodzenie wzrośnie o więcej niż 10 proc., przedsiębiorca musi złożyć zamawiającemu przy kolejnej płatności częściowej zabezpieczenie w wysokości 5 proc. dodatkowego wynagrodzenia.

Wzmocni się pozycja podwykonawcy wobec jego zleceniodawcy (generalnego wykonawcy). Zgodnie z wcześniejszymi przepisami mógł pojawiać się problem tego rodzaju, że inwestor dokonywał odbioru budowy od generalnego wykonawcy, a generalny wykonawca odmawiał dokonania odbioru swojemu podwykonawcy. Skutkiem - częściowo zamierzonym - takiego postępowania był brak wypłaty wynagrodzenia podwykonawcy.

Obecnie kodeks cywilny stanowi, że wynagrodzenie podwykonawcy nie tylko jest wymagalne, gdy jego zleceniodawca otrzymał już swoje wynagrodzenie od inwestora, lecz także wówczas, gdy inwestor dokonał odbioru dzieła lub jeśli dzieło uważa się za odebrane albo też gdy podwykonawca bezskutecznie wyznaczył swojemu zleceniodawcy odpowiedni termin na poinformowanie o dokonanym już odbiorze i wynagrodzeniu inwestora.

Po bezskutecznym upływie wyznaczonego zamawiającemu terminu na wniesienie zabezpieczenia roszczenia rzemieślnika budowlanego z tytułu wykonanych robót, tzn. zabezpieczenia na poczet uzgodnionego i jeszcze niewypłaconego wynagrodzenia wykonawcy obiektu budowlanego, wykonawca może odmówić świadczenia lub wypowiedzieć umowę i zażądać uzgodnionego wynagrodzenia, wliczając swoje zaoszczędzone koszty.

Uprzywilejowanie VOB/B (Znormalizowane Zasady Zlecania i Wykonawstwa Robót Budowlanych) nie będzie w przyszłości miało miejsca w stosunku do umów między przedsiębiorcą i konsumentem. VOB/B to znormalizowane zasady służące uzupełnianiu i częściowej modyfikacji w umowach budowlanych regulacji zawartych w stosowanych w tym przypadku przepisach ustawowych dot. umów o dzieło. Mimo iż zgodnie z powszechną opinią mają one charakter ogólnych warunków umów, to w przypadku uzgodnienia obowiązywania VOB/B jako całości, tzn. bez zmian, klauzule VOB/B zgodnie z orzecznictwem przez długi czas uważano za uprzywilejowane, tzn. niepodlegające merytorycznej kontroli, przewidzianej dla ogólnych warunków umów w kodeksie cywilnym. W roku 2008 Federalny Sąd Najwyższy zdecydował, że uprzywilejowanie VOB/B w zastosowaniu wobec konsumenta nie powinno mieć dłużej miejsca. Orzecznictwo to zostało teraz utrwalone w formie ustawowej. Oznacza to, że w przypadku uzgodnienia obowiązywania VOB/B z konsumentem sądy mogą uznawać pojedyncze klauzule za nieskuteczne, jeśli są zdania, że dana klauzula jest niewspółmiernie niekorzystna dla klienta. W stosunku do umów między przedsiębiorcami VOB/B są nadal uprzywilejowane.

Już zgodnie z dotychczasowym prawem klient miał możliwość w każdej chwili wypowiedzieć umowę o dzieło bez podawania przyczyn. Rzemieślnik mógł wówczas żądać uzgodnionego wynagrodzenia, ale musiał odliczyć swoje zaoszczędzone koszty. Taka kalkulacja wynagrodzenia była trudna i często prowadziła do sporów sądowych. Nowa regulacja ustawowa znacznie ułatwia rozliczenie po wypowiedzeniu umowy przez klienta.

Zakład rzemieślniczy może teraz wybierać między starym sposobem rozliczenia i nową zryczałtowaną metodą. Może rozliczyć swoje świadczenia wykonane przed wypowiedzeniem umowy według wynagrodzenia ustalonego w umowie, a świadczenia jeszcze niewykonane ryczałtowo w wysokości 5 proc. uzgodnionego za nie wynagrodzenia.

W łańcuchu umów między inwestorem - generalnym wykonawcą - podwykonawcą - podpodwykonawcą itd. poszczególni przedsiębiorcy są lepiej chronieni dzięki rozszerzeniu pojęcia środków na budowę (Baugeld). Zgodnie z tym wszystkie środki pieniężne, otrzymane przez odbiorcę od osoby trzeciej (z reguły od inwestora) na świadczenie związane z wykonaniem budowy lub przebudowy, przyrzeczone przez odbiorcę osobie trzeciej, stanowią Baugeld, jeśli w tym świadczeniu uczestniczyli inni wykonawcy (z reguły podwykonawcy). Odbiorca środków na budowę jest zobowiązany przeznaczyć je na zaspokojenie osób uczestniczących w wykonaniu lub przebudowie na podstawie umowy o dzieło, umowy o pracę lub umowy kupna. Jeśli właściwość Baugeld jako środków przeznaczonych na budowę lub ich przeznaczenie są sporne, ciężar dowodu leży po stronie odbiorcy.

Generalny wykonawca może zatrzymać dla siebie 50 proc. odpowiedniej wartości Baugeld (nie wartości faktury) tylko wówczas, gdy sam świadczy usługi budowlane. Odbiorcy środków na budowę, którzy wstrzymali swoje płatności lub na majątku których wszczęto postępowanie upadłościowe i których wierzyciele ponoszą szkodę w okresie wstrzymania płatności lub wszczęcia postępowania upadłościowego, podlegają karze pozbawienia wolności do lat pięciu lub karze grzywny, jeżeli działali na szkodę wierzycieli.