Zapłata wynagrodzenia podwykonawcy w kontrakcie budowlanym

Przy konstruowaniu treści kontraktów budowlanych stało się niemal regułą ustanawianie warunku zapłaty wynagrodzenia należnego podwykonawcy od uzyskania przez wykonawcę środków od inwestora. Postanowienia tej treści zawarte są w umowie między wykonawcą i podwykonawcą, przy czym często umowa uzależnia również zapłatę wynagrodzenia podwykonawcy od dokonania odbioru zakresu robót przez inwestora w ramach umowy łączącej go z wykonawcą. Najczęściej zaświadczenie o dokonaniu odbioru (protokół) jest częścią dokumentacji niezbędnej do skompletowania przez podwykonawcę, która zostaje następnie przedłożona wykonawcy przez podwykonawcę jako załącznik do faktur zawierających kwotę wynagrodzenia. Umowa stanowi zarazem, iż brak któregokolwiek dokumentu towarzyszącego fakturom jest uchybieniem formalnym, uniemożliwiającym zapłatę należności objętych fakturą. Praktykę tę należy uznać za nieprawidłową przynajmniej z dwóch przyczyn. Po pierwsze - następuje oderwanie zapłaty wynagrodzenia od zasadniczej przesłanki rodzącej prawo do wynagrodzenia, czyli od prawidłowo spełnionego świadczenia w postaci należycie zrealizowanych przez podwykonawcę robót budowlanych. Po drugie - uzależnienie zapłaty od otrzymania środków przez wykonawcę narusza bezpieczeństwo obrotu i prowadzi do rażącego pokrzywdzenia podwykonawcy. Dzieje się tak zwłaszcza wówczas, gdy wyłączną przyczyną braku płatności ze strony inwestora są wady robót realizowanych przez wykonawcę w ramach kontraktu z inwestorem czy też uchybienia inwestora, jego opieszałość lub też brak środków.

W takim przypadku powstaje sytuacja, w której podwykonawca zostaje pokrzywdzony brakiem zapłaty z przyczyn, za które nie ponosi odpowiedzialności, a zarazem którym nie może zaradzić. Jest to niedopuszczalne, gdyż prowadzi do bezkarności jednej ze stron umowy, która swoim zawinionym zachowaniem powoduje szkodę podmiotu należycie realizującego umowę. W tej kwestii wypowiedział się jednoznacznie Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z 17 lipca 2007 r. (sygn. I ACa 817/06), stwierdzając, iż nieważne jest postanowienie umowy uzależniające termin zapłaty wynagrodzenia podwykonawcy przez wykonawcę od uzyskania wynagrodzenia od inwestora. Zdaniem sądu, termin zapłaty wynagrodzenia nie może być uzależniony od zdarzenia przyszłego i niepewnego (czyli od warunku w rozumieniu art. 89 k.c.), gdyż wówczas zarówno termin, jak i sama wypłata są niepewne, a nie sposób przyjąć, że taka była wola stron. Natomiast zastrzeżenie terminu, o jakim mowa w 116 k.c., czyli uzależnienie skutków zapłaty wynagrodzenia od zdarzenia przyszłego, jest podobne do warunku, ale w odróżnieniu od niego chodzi o zdarzenie zawsze pewne, co znaczy, iż wiadomo na pewno, że nastąpi w przyszłości.

W omawianym przypadku zapłata wynagrodzenia nie jest zdarzeniem pewnym. Strony zawarły umowę o dzieło, w której zamawiający obowiązany jest do zapłaty wynagrodzenia za wykonane roboty. Sporne postanowienie umowy stron można traktować jako sprzeczne z istotą stosunku zobowiązaniowego o charakterze wzajemnym łączącego strony i uznać je na mocy art. 58 par. 3 k.c. za nieważne. W konsekwencji roszczenia powoda winny być oceniane w świetle art. 647 i 654 k.c. Należy podkreślić doniosłość cytowanego orzeczenia, które wprawdzie nie stanowi normy obowiązującej dla innych podmiotów niż uczestniczące w procesie, z pewnością jednak służyć będzie jako wyraźny punkt odniesienia przy kształtowaniu treści umów przez inne podmioty. Sankcjonowanie przez strony dopuszczalności uzależnienia wynagrodzenia podwykonawcy od uzyskania przez wykonawcę środków od inwestora powoduje, iż podwykonawca pozbawiony zostaje praktycznie możliwości dochodzenia roszczeń w razie odmowy zapłaty z tego tytułu. Godząc się na taką treść umowy, podwykonawca pozbawia się zasadniczego instrumentu nacisku w postaci wysuwania roszczeń. Omawiany wyrok, stwierdzając nieważność z mocy prawa tych dyskryminujących zapisów, stanowi wyraźne poszerzenie zakresu ochrony prawnej pokrzywdzonych dotychczas podmiotów.