Jak odzyskać dług od kontrahenta

Dla wielu przedsiębiorców jakość i efektywność egzekucji komorniczej w Polsce pozostawia wiele do życzenia. Z raportu Polskiej Konfederacji Pracodawców Prywatnych wynika, że tylko 15-20 proc. postępowań kończy się wyegzekwowaniem zadłużenia, a 85 proc. egzekucji trwa ponad 12 miesięcy. Sami komornicy twierdzą, że nastąpił wzrost skuteczności egzekucji do 35-40 proc. Czasami przewlekłości winni są sami wierzyciele, którzy wszczynają egzekucje bez przygotowania i podstawowej wiedzy o dłużniku, po upływie wielu lat od powstania długu. Bezsporne jest, że skuteczność egzekucji zależy od wielu czynników, jak: stan majątkowy dłużnika, zabezpieczenie roszczeń przez wierzycieli czy czas wszczęcia egzekucji. Podstawową rolę odgrywa jednak także aktywność wierzyciela.

Wierzyciel może często skuteczniej prowadzić egzekucję, jeśli wykorzystuje metody i środki, jakie daje mu prawo, a zwłaszcza przepisy o postępowaniu egzekucyjnym z kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.). Brak inicjatywy wierzyciela w zakresie np. wniosku o wyznaczenie kuratora dla dłużnika nieznanego z miejsca pobytu, dokonania opisu i oszacowania nieruchomości czy odebrania dłużnikowi dokumentów potrzebnych do wpisu w księdze wieczystej lub rejestrze może skutkować umorzeniem egzekucji z mocy samego prawa (art. 823 k.p.c.).

Od 28 grudnia 2007 r. art. 2 ustawy o komornikach sądowych i egzekucji ustanowił prawny monopol na dokonywanie czynności egzekucyjnych w sprawach cywilnych przez komorników. Zmiana miała na celu likwidację tzw. dzikiej windykacji przez firmy windykacyjne. Przepis ten jednak nie jest egzekwowalny, bo nie zawiera sankcji za jego naruszenie.

Ta sytuacja ma kilka istotnych konsekwencji. Po pierwsze - komornik nie może odmówić przyjęcia wniosku o wszczęcie egzekucji lub dokonanie zabezpieczenia, jeśli do ich przeprowadzenia jest właściwy zgodnie z przepisami k.p.c. Właściwość może być różna, w zależności od sposobu egzekucji. Egzekucja z ruchomości należy do komornika tego sądu, w którego okręgu znajdują się ruchomości, a z wynagrodzenia za pracę do komornika, w którego okręgu dłużnik ma miejsce zamieszkania.

Po drugie - wierzycielowi przysługuje jednak prawo wyboru komornika na terytorium całej Polski (z wyjątkiem spraw o egzekucję z nieruchomości). Swój wybór wierzyciel powinien połączyć z wnioskiem o wszczęcie egzekucji i jednoczesnym oświadczeniem na piśmie, że korzysta z prawa wyboru. Wybrany komornik może odmówić tylko wtedy, gdy w zakresie egzekucji jego zaległość przekracza sześć miesięcy.

Po trzecie - tylko komornik jako organ egzekucyjny może dokonywać zajęcia wynagrodzenia, rachunku bankowego, ruchomości czy innych przedmiotów egzekucji, ze skutkiem takim, że późniejsze rozporządzenie nimi nie ma wpływu na dalszy bieg postępowania, a egzekucja może być prowadzona również przeciwko nabywcy. Po czwarte - podstawą egzekucji prowadzonej przez komornika może być tytuł wykonawczy, którym jest tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności.

Zgodnie z art. 777 k.p.c. tytułami egzekucyjnymi, co do których należy wystąpić o nadanie im klauzuli wykonalności, są:

● orzeczenie sądu prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu oraz ugoda zawarta przed sądem;

● ww. orzeczenie referendarza sądowego,

● wyrok sądu polubownego lub ugoda zawarta przed takim sądem;

● ugoda przed mediatorem,

● inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej;

● akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji.

Jeśli wierzyciel ma w ręku któryś z tych dokumentów, powinien wystąpić do sądu o nadanie mu klauzuli wykonalności. Wyjątkiem jest sytuacja, kiedy sąd nadaje tytułowi klauzulę wykonalności z urzędu (m.in. nakazom zapłaty - patrz niżej). Wtedy wystarczy tylko wystąpienie o doręczenie tytułu wykonawczego.

Do wniosku wierzyciel powinien załączyć tytuł egzekucyjny, jeśli nie znajduje się on w aktach sprawy, i wnieść o doręczenie tytułu wykonawczego. Pisemny wniosek powinien odpowiadać ogólnym warunkom pisma procesowego (oznaczenie sądu, stron, sprawy, osnowa wniosku). Nadanie klauzuli wykonalności następuje zasadniczo na posiedzeniu niejawnym, a wniosek może być złożony w każdym czasie.

Przez nadanie klauzuli wykonalności sąd stwierdza tylko, że wyrok (lub inny tytuł egzekucyjny) nadaje się do wykonania w drodze egzekucji. Sąd nie jest uprawniony do oceny, czy roszczenie istnieje (postanowienie SN z 5 września 1967 r., I CZ 20/67). Także dłużnik nie może na tym etapie wykazywać, że roszczenie nie istnieje oraz że zobowiązanie wygasło lub uległo przedawnieniu. Wykazanie tych okoliczności może nastąpić w powództwie z art. 840 par. 1 pkt 2 k.p.c.

Od wniosku o nadanie klauzuli wykonalności uiszcza się opłatę kancelaryjną 6 zł za każdą stronę odpisu orzeczenia. Ponadto od wniosku o nadanie klauzuli dla tytułu egzekucyjnego innego niż orzeczenie sądu, ugoda sądowa albo ugoda zawarta przed mediatorem na podstawie postanowienia sądu, pobiera się opłatę stałą 50 zł.

Kodeks postępowania cywilnego podkreśla, że klauzula powinna być wydana niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie trzech dni od dnia złożenia wnioski. Jest to tylko termin instrukcyjny, który ma na celu przyspieszenie postępowania, ale w przypadku uchybienia naraża sąd na odpowiedzialność dyscyplinarną i za zwłokę. Dla nadania klauzuli tytułowi pochodzącemu od sądu (np. wyrok) właściwy jest sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczy. Sąd drugiej instancji nadaje klauzulę, dopóki akta sprawy w sądzie tym się znajdują.

Jeżeli do uzyskania klauzuli potrzebne jest zaświadczenie lub dokument, które organy państwowe obowiązane są wydać dłużnikowi, również wierzyciel może żądać ich wydania; gdy nie może uzyskać dokumentu, sąd zarządzi ich wydanie. Chodzi tu m.in. o: akt małżeństwa w celu uzyskania klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku w celu uzyskania klauzuli przeciwko spadkobiercom dłużnika, akt notarialny, na podstawie którego dłużnik zbył przedsiębiorstwo lub gospodarstwo rolne.

We wskazanych w k.p.c. wypadkach wierzyciel może zwiększyć szanse na zaspokojenie, korzystając z tzw. rozszerzonej prawomocności tytułu egzekucyjnego. Rozszerzona prawomocność pozwala skierować egzekucję przeciwko innym osobom niż wskazane w wyroku. Warunkiem jest wystąpienie z wnioskiem o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko tym osobom i wykazanie podstawy odpowiedzialności tych osób (aktu małżeństwa, uczestnictwa w spółce itp.). Od wniosku - oprócz opłaty kancelaryjnej 6 zł za stronę - pobiera się opłatę stałą 50 zł.

Przykładowo - zgodnie z art. 778¹ k.p.c. - tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce osobowej sąd nadaje klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi ponoszącemu odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Warunkiem jest, aby egzekucja przeciwko spółce okazała się bezskuteczna, jak też sytuacja, gdy jest oczywiste, że egzekucja ta będzie bezskuteczna. Ciężar dowodu spoczywa na wierzycielu, ale może on wykazywać tę okoliczność w każdy sposób (m.in. poprzez złożony przez spółkę wykaz majątku, z którego w sposób niewątpliwy wynika, że egzekucja z majątku spółki nie może być skuteczna).

Aby uzyskać klauzulę przeciwko wspólnikowi spółki, wierzyciel powinien dysponować tytułem egzekucyjnym przeciwko spółce oraz wyciągiem z KRS, z którego będzie wynikać, że dana osoba jest wspólnikiem spółki. Nadanie klauzuli należy wykluczyć, jeżeli tytuł egzekucyjny obejmuje zobowiązanie powstałe po wystąpieniu lub wyłączeniu wspólnika ze spółki.

Tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko osobie pozostającej w związku małżeńskim sąd nada klauzulę wykonalności także przeciwko jej małżonkowi, z ograniczeniem jego odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową. Wierzyciel musi tylko wykazać dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika.

Jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa, sąd nada klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, z ograniczeniem odpowiedzialności do przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego małżonków. Warunkiem jest, aby wierzyciel wykazał ten związek dokumentem urzędowym lub prywatnym.

Nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika umożliwia zajęcie przedmiotów stanowiących dorobek małżonków bez względu na to, gdzie się znajdują. Nie można tylko dokonać zajęcia przedmiotów stanowiących majątek osobisty małżonka dłużnika (Z. Szczurek [w:] Z. Szczurek (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Postępowanie zabezpieczające i egzekucyjne. Komentarz do art. 787, Currenda, 2005, wyd. III.). Co istotne - zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie stanowi przeszkody do nadania klauzuli wykonalności według tych przepisów. Nie wyłącza to obrony małżonków w drodze powództw przeciwegzekucyjnych, jeżeli umowa była skuteczna wobec wierzyciela.

Klauzulę wykonalności sąd nadaje w zasadzie tylko na wniosek. Wyjątkowo sąd nadaje klauzulę z urzędu w sprawach, które były lub mogły być wszczęte z urzędu (np. co do niektórych orzeczeń nieprocesowych) lub w wyroku zasądzającym alimenty albo należność pracownika w sądzie II instancji.

Dla wierzycieli większe znaczenie ma fakt, że nie wymaga wniosku o nadanie klauzuli wykonalności nakaz zapłaty. Sąd nakazowi zapłaty, wydanemu zarówno w postępowaniu nakazowym, jak i upominawczym, nadaje klauzulę wykonalności z urzędu, niezwłocznie po jego uprawomocnieniu się. W takiej sytuacji pozostaje tylko wystąpienie z wnioskiem o doręczenie wierzycielowi tytułu wykonawczego (choć SN w postanowieniu z 7 grudnia 2005 r., I CA 1/2005, OSNC 2006, nr 6, wskazał, że z urzędu powinno się także doręczać wierzycielowi tytuł wykonawczy).

Wierzyciel nie może liczyć na to, że po uzyskaniu tytułu wykonawczego egzekucja będzie się toczyć z urzędu. Do wszczęcia postępowania dochodzi bowiem z chwilą złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji do komornika. Co najważniejsze - we wniosku należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione, dokładny sposób egzekucji i dołączyć tytuł wykonawczy (art. 797 k.p.c.). Tytułem wykonawczym jest wyłącznie jego oryginał.

Niespełnienie wymogów wniosku z art. 126 oraz art. 797 k.p.c. uniemożliwia nadanie sprawie biegu i powoduje, że komornik wzywa wierzyciela do uzupełnienia lub poprawienia wniosku, co może wydłużyć postępowanie. Po bezskutecznym upływie terminu tygodnia komornik zarządzi zwrot pisma. Wniosek zwrócony nie wywołuje żadnych skutków związanych z jego wniesieniem (art. 130 par. 2 w zw. z art. 13 par. 2 k.p.c.).

Wierzyciel ma obowiązek wskazać, z jakich składników majątku dłużnika ma być prowadzona egzekucja (z wyjątkiem egzekucji alimentów, gdy uważa się, że wniosek dotyczy wszystkich dopuszczalnych sposobów egzekucji). Określenie to jest dla komornika wiążące (nie może on prowadzić egzekucji ze składników majątku dłużnika niewskazanych we wniosku). Nie spełnia tego wymogu wskazanie, że wierzyciel domaga się egzekucji z całego majątku dłużnika (por. Kowalkowski R., Komentarz do art.797 kodeksu postępowania cywilnego [w:] Z. Szczurek (red.), op.cit.).

Przykładowo - we wniosku o wszczęcie egzekucji z nieruchomości należy wymienić: rodzaj nieruchomości, miejsce jej położenia, numer księgi wieczystej oraz określić sąd, który księgę tę prowadzi. Przy egzekucji z rachunku bankowego wierzyciel musi wskazać bank, który dla dłużnika prowadzi rachunek bankowy (choć nie ma obowiązku podania numeru konta). Jedynie w przypadku egzekucji z ruchomości wystarczy, że wierzyciel zażąda przeprowadzenia egzekucji ze wszystkich ruchomości znajdujących się we władaniu dłużnika (tak: O. Marcewicz, Komentarz do art. 797 kodeksu postępowania cywilnego, [w:] Bodio J., Demendecki T., Jakubecki A., Marcewicz O., Telenga P., Wójcik M.P., Kodeks..., op.cit.).

Bezpieczniej jest w jednym wniosku wskazać kilka sposobów egzekucji przeciwko dłużnikowi. Kodeks postępowania cywilnego zastrzega tylko, że wierzyciel powinien zastosować najmniej uciążliwy sposób dla dłużnika. Ważne jest też, aby wskazanie kilku sposobów egzekucji dotyczyło tego samego rodzaju egzekucji (świadczeń pieniężnych albo niepieniężnych), a jeden organ egzekucyjny był właściwy dla każdego z nich.

Często wierzyciel nie wie, jaki dłużnik ma majątek, który można wskazać jako przedmiot egzekucji. Kodeks postępowania cywilnego stwarza wierzycielom prawną podstawę uzyskania takich informacji. Zgodnie z art. 760¹ k.p.c. wierzyciel może zażądać, aby komornik, który prowadzi egzekucję lub jest właściwy do jej prowadzenia, udzielił mu informacji, czy przeciwko dłużnikowi prowadzi już postępowanie, a jeżeli tak, powiadomił go o sposobach egzekucji, wysokości egzekwowanych roszczeń, a także aktualnym stanie sprawy. Wierzyciel dzięki temu na starcie może się dowiedzieć, że nie warto już przyłączać się do egzekucji np. z danej nieruchomości. Niezależnie od tego na wniosek wierzyciela komornik wezwie dłużnika do złożenia wyjaśnień co do jego majątku, jeśli wierzyciel wykaże, że nie jest w stanie wskazać przedmiotów służących do zaspokojenia należności.

Zapewnieniu skuteczności egzekucji służy także wniosek o wyjawienie majątku przez dłużnika (art. 913-920 k.p.c.). Zasadniczo ma on zastosowanie w toku egzekucji, jeżeli zajęty majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności. Jednak wierzyciel może żądać zobowiązania dłużnika do wyjawienia majątku także przed wszczęciem egzekucji, jeżeli uprawdopodobni, że nie uzyska zaspokojenia w pełni swej należności ze znanego mu majątku dłużnika albo z przypadających dłużnikowi świadczeń za okres sześciu miesięcy.

Wniosek składa się w sądzie właściwości ogólnej dłużnika (miejsca zamieszkania). Od wniosku pobiera się opłatę stałą 40 zł. Jeżeli dłużnik bez przyczyny nie stawi się do sądu albo po stawieniu wykazu nie złoży, odmówi odpowiedzi albo złożenia przyrzeczenia, sąd może skazać go na grzywnę lub nakazać przymusowe doprowadzenie; może też zastosować areszt do 1 miesiąca. Przychylając się do wniosku, sąd nakaże dłużnikowi złożenie wykazu majątku, z wymienieniem rzeczy i miejsca, gdzie się znajdują, przypadających mu wierzytelności i innych praw oraz złożenie przyrzeczenia o prawdziwości i zupełności wykazu.

Szansą na bardziej skuteczną egzekucję może być też regulacja art. 797¹ k.p.c., zgodnie z którą wierzyciel może zlecić komornikowi poszukiwanie za wynagrodzeniem majątku dłużnika (komornik nie ma bowiem takiego obowiązku z urzędu, z wyjątkiem alimentów).

Komornik nie jest zobligowany określonym terminem do zakończenia egzekucji. Jednak zgodnie z art. 45a ustawy o komornikach ma obowiązek podejmować czynności niezbędne do skutecznego przeprowadzenia egzekucji niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie siedmiu dni od otrzymania wniosku. Termin ten należy liczyć od dnia doręczenia wniosku komornikowi, a nie nadania wniosku w polskiej placówce pocztowej. Jeżeli wniosek zawierał braki formalne, termin ten należy liczyć od ich usunięcia.

Komornik ma też obowiązek przekazać uprawnionemu wyegzekwowane należności w terminie czterech dni, a jeżeli dopuści opóźnienia, zapłacić odsetki od kwot otrzymanych i nierozliczonych w terminie. Nie dotyczy to tylko kwot, które podlegają złożeniu na rachunek depozytowy sądu (np. suma na zabezpieczoną wierzytelność, jeśli nieznany jest wynik sporu). Wykluczona jest możliwość innego postępowania z kwotami wyegzekwowanymi, a zwłaszcza składania ich na oprocentowanych kontach bankowych (por. A. Marciniak, Ustawa o komornikach sądowych i egzekucji. Komentarz, Wydawnictwo LexisNexis 2007).

Także czynność, w związku z którą komornik zażądał zaliczki na pokrycie wydatków, ma on obowiązek podjąć niezwłocznie, nie później niż w terminie siedmiu dni od dnia uiszczenia zaliczki.

Szybkość, sprawność i rzetelność postępowania komornika nadzoruje prezes sądu rejonowego, przy którym działa komornik. Natomiast na podstawie art. 767 par. 1 k.p.c. na czynności komornika, w tym także zaniechanie, można wnieść skargę do sądu rejonowego, przy którym działa komornik, w terminie siedmiu dni. Od skargi pobiera się opłatę stałą w wysokości 100 zł.

Dokonanie przez komornika pewnych czynności egzekucyjnych zależy od inicjatywy (wniosku) wierzyciela. Chodzi m.in. o podjęcie zawieszonego postępowania czy też wspomniane już wyznaczenie drugiej licytacji ruchomości lub dokonanie opisu i oszacowania zajętej nieruchomości. Jeśli komornik zawiesi postępowanie w braku zdolności procesowej dłużnika, wierzyciel powinien wystąpić o ustanowienie przez sąd kuratora. Bezczynność wierzyciela doprowadzi do umorzenia postępowania z mocy samego prawa, jeżeli w ciągu roku nie dokonał on czynności potrzebnej do dalszego prowadzenia postępowania lub nie zażądał podjęcia zawieszonego postępowania (art. 823 k.p.c.).

Do podjęcia czynności egzekucyjnych nie dojdzie też, gdy ustawa nakazuje komornikowi wstrzymanie się z ich dokonaniem (np. dłużnik albo jego małżonek podniesie zarzut z umowy małżeńskiej i przedłoży niebudzący wątpliwości dowód na piśmie, że zawarcie umowy były wierzycielowi wiadome). Komornik o wstrzymaniu czynności niezwłocznie zawiadomi wierzyciela. Wierzyciel może wydać wtedy komornikowi polecenie niezwłocznego dokonania wstrzymanej czynności, które jest dla komornika wiążące. Brak reakcji wierzyciela także będzie prowadzić do umorzenia postępowania.