Jak wierzyciel może pomóc komornikowi w wyegzekwowaniu swojego roszczenia

Zanim zostanie przeprowadzony dział spadku, wierzyciel jednego ze spadkobierców nie może wszcząć egzekucji z ułamkowej części przedmiotów, które wchodzą do spadku. Przeprowadzona w ten sposób egzekucja naruszyłaby interesy pozostałych spadkobierców i zakłóciłaby prawidłowe przeprowadzenie później działu spadku. Aż do działu spadku egzekucja z przedmiotów należących do spadku jest możliwa tylko na podstawie tytułu egzekucyjnego, który został wydany przeciwko wszystkim spadkobiercom.

Natomiast wierzyciele osobiści dłużnika mogą jedynie dokonać zajęcia jego praw, które przypadną mu w przyszłości w wyniku działu spadku, oraz złożyć wniosek o dział spadku.

Natomiast komornik musi powiadomić o zajęciu tego prawa osoby wskazane przez wierzyciela, przeciwko którym dłużnik może wystąpić z żądaniem działu. Informuje ich o tym, że żądania działu majątku może się teraz domagać wierzyciel zamiast dłużnika będącego spadkobiercą.

Od chwili zajęcia przez wierzyciela prawa, które dawało dłużnikowi uprawnienie do działu majątku, wierzyciel może wystąpić do sądu z wnioskiem o dokonanie działu majątku. Powinien wówczas wykazać, że ma prawo wszcząć takie postępowanie oraz dołączyć do wniosku odpis protokołu zajęcia albo zaświadczenie wystawione przez komornika. O dział spadku musi wystąpić w ciągu roku od zajęcia prawa. Wystąpienie z wnioskiem później spowoduje umorzenie egzekucji, a uprawnienie wierzyciela do przeprowadzenia egzekucji z mienia przypadającego dłużnikowi wygaśnie. Wprawdzie w tym przypadku egzekucja zostanie umorzona z mocy prawa, ale wierzyciel będzie mógł ponownie wystąpić z wnioskiem o przeprowadzenie jej, tym razem z tego mienia, które po podziale przypadło dłużnikowi.

Ale tylko wówczas, gdy zmiana zastawcy nastąpiła jeszcze przed wszczęciem właściwego postępowania egzekucyjnego, czyli po złożeniu wniosku o wszczęcie egzekucji. W takim przypadku wierzyciel powinien wystąpić o nadanie tytułowi egzekucyjnemu kolejnej klauzuli wykonalności przeciwko nowemu dłużnikowi rzeczowemu, czyli przeciwko nowemu właścicielowi rzeczy obciążonej zastawem. Natomiast nie trzeba uchylać poprzedniej klauzuli wykonalności, która była nadana przeciwko dotychczasowemu dłużnikowi rzeczowemu, czyli dotychczasowemu właścicielowi rzeczy obciążonej zastawem. Kolejna klauzula ogranicza się tylko do stwierdzenia przejścia uprawnień lub obowiązków.

Natomiast w razie zmiany zastawcy już po złożeniu wniosku o wszczęcie egzekucji wierzyciel nie musi występować o wydanie kolejnej klauzuli wykonalności przeciwko nowemu właścicielowi rzeczy obciążonej.

Jeżeli egzekucja przeciwko spółce jawnej okazała się bezskuteczna albo gdy jest już oczywiste, że w przyszłości okaże się ona bezskuteczna, to wówczas sąd na wniosek wierzyciela może nadać tytułowi egzekucyjnemu wydanemu przeciwko spółce klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi, który ponosi odpowiedzialność bez ograniczenia całym swoim majątkiem za zobowiązania spółki. Sąd nie musi wysłuchać wspólnika zanim nada przeciwko niemu klauzulę wykonalności.

Aby uzyskać klauzulę wykonalności przeciwko wspólnikowi, wierzyciel musi okazać w sądzie wyciąg z Krajowego Rejestru Sądowego, z którego wynika, że wskazana przez niego osoba jest wspólnikiem. Powinien też wykazać bezskuteczność egzekucji, np. okazując postanowienie komornika ze złożonym przez spółkę wykazem majątku przed wszczęciem egzekucji, z którego wynika, że nie będzie ona skuteczna.

W razie śmierci dłużnika już po powstaniu tytułu egzekucyjnego jego obowiązki i uprawnienia przechodzą najczęściej na spadkobiercę. Aby komornik mógł przeprowadzić egzekucję, wierzyciel musi wówczas wystąpić do sądu, aby nadał klauzulę wykonalności przeciwko tej osobie.

Momentem powstania tytułu egzekucyjnego jest na przykład data uprawomocnienia się orzeczenia, dzień uprawomocnienia się postępowania w razie zawarcia ugody sądowej albo dzień nadania rygoru natychmiastowej wykonalności orzeczeniu.

Natomiast gdyby zmiana osoby dłużnika nastąpiła już po wszczęciu postępowania egzekucyjnego, to wówczas nie uwidacznia się tych zmian w klauzuli wykonalności. Wystarczy tylko wykazać na podstawie odpowiednich dokumentów organowi, który prowadzi egzekucję, że prawa i obowiązki przeszły na inną osobę. Mogą to być dokumenty: urzędowe, prywatne lub urzędowo poświadczone, np. odpis wyroku, z którego wynika następstwo prawne dłużnika. Takie stanowisko zajął Sąd Najwyższy w wyroku z 9 maja 2002 r. w sprawie sygn. akt II CKN 803/00 (opublikowanym w OSNC z 2003 r. nr 9, poz. 119). W razie braku dokumentów należy wytoczyć powództwo o ustalenie przejścia uprawnień lub obowiązków.

Dlatego w razie śmierci dłużnika już po wszczęciu egzekucji wierzyciel nie musi występować o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko spadkobiercy dłużnika. Komornik podejmie zawieszone postępowanie egzekucyjne z udziałem spadkobiercy dłużnika po okazaniu prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku.

W razie utraty tytułu wykonawczego wierzyciel musi wystąpić do sądu o ponowne wydanie tytułu wykonawczego. Po przeprowadzeniu rozprawy sąd wyda w tej sprawie postanowienie, a na ponownie wydanym tytule wykonawczym zrobi wzmiankę o wydaniu go zamiast tytułu pierwotnego.

Wierzyciel nie musi sądowi okazać dokumentów potwierdzających utratę tytułu, może na przykład fakt utraty tytułu wykonawczego wykazać zeznaniami świadków. Dla sądu nie będą też istotne okoliczności, w jakich tytuł został utracony, ani data tej utraty, a także z czyjej to się stało winy, a także u kogo zaginął: u komornika czy wierzyciela.

Nawet jeśli dłużnik stwierdzi, że nie wie, co się stało z pierwotnym tytułem wykonawczym, to ta nieświadomość wskazuje na to, że został on utracony.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16 czerwca 1967 r. w sprawie sygn. akt I PZ 30/67 (opublikowanym w Biuletynie SN z 1967 r. nr 9-10, poz. 139) stwierdził, że kontroli sądu podlega kwestia, czy przytoczone we wniosku wierzyciela okoliczności utraty tytułu są wiarygodne. Sąd ocenia ją po przeprowadzeniu rozprawy.

Natomiast w tym postępowaniu sąd nie bada: zarzutów merytorycznych dłużnika, który kwestionuje istnienie wierzytelności, a także czy zachodzą przesłanki do nadania tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności oraz czy dłużnik zaspokoił już część należności po powstaniu tytułu egzekucyjnego.

Ponownie tytuł wykonawczy wydaje ten sąd, który wydał pierwotny tytuł wykonawczy.

Wierzyciel może pomóc komornikowi w ustaleniu majątku dłużnika, z którego zostanie przeprowadzona egzekucja. W tym celu może zażądać, aby sąd zobowiązał dłużnika do złożenia wykazu majątku i do wymienienia rzeczy i miejsca, gdzie się znajdują, a także przypadających dłużnikowi wierzytelności i innych praw majątkowych. Może też domagać się, aby dłużnik złożył przyrzeczenie, że złożony przez niego wykaz majątku jest prawdziwy i zupełny.

Z takim żądaniem wierzyciel może wystąpić wówczas, gdy zajęty w egzekucji majątek dłużnika nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności, albo wówczas, gdy wykaże, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swojej należności. Z takim żądaniem może wystąpić także jeszcze zanim zostanie wszczęta egzekucja, gdy uprawdopodobni, że nie uzyska zaspokojenia w pełni swojej należności z tego majątku dłużnika, który jest mu znany, a także z przypadających dłużnikowi bieżących świadczeń periodycznych albo za okres sześciu miesięcy.

Obowiązek złożenia wykazu majątku dotyczy ujawnienia przez dłużnika całego majątku.

Czy sąd może nakazać dłużnikowi wyjawienie majątku

Wniosek o nakazanie dłużnikowi wyjawienia majątku należy złożyć w sądzie właściwym dla miejsca zamieszkania albo siedziby dłużnika. We wniosku wierzyciel powinien zażądać, aby sąd zobowiązał dłużnika do złożenia wykazu majątku oraz przyrzeczenia, że złożony wykaz jest prawdziwy i zupełny.

Załącznikami do wniosku są: odpis protokołu zajęcia oraz inne dokumenty uzasadniające obowiązek wyjawienia majątku. Na przykład może to być protokół z bezskutecznej czynności egzekucyjnej lub postanowienie komornika o umorzeniu postępowania egzekucyjnego z powodu bezskuteczności egzekucji. Gdy wniosek został złożony przed wszczęciem egzekucji, to wówczas dołącza się do niego również oryginał tytułu wykonawczego.

Od razu po wydaniu postanowienia uwzględniającego wniosek sąd odbiera od dłużnika wykaz majątku oraz przyrzeczenie. Tylko wyjątkowo może mu wyznaczyć termin na złożenie wykazu majątku i przyrzeczenia, który nie może przekraczać tygodnia. Taki termin sąd wyznacza tylko wówczas, gdy dłużnik nie stawił się na posiedzenie, a sąd uznał sprawę za wyjaśnioną.

Natomiast gdyby dłużnik bez usprawiedliwionej przyczyny nie stawił się do sądu w celu złożenia wykazu albo na posiedzeniu sądowym odmówił złożenia wykazu lub odpowiedzi na zadawane pytania, to wówczas sąd może w stosunku do niego zastosować środki przymusu: karę grzywny, przymusowe doprowadzenie, a nawet areszt.