Umowa może wyłączyć konieczność zwrotu wpłaconej zaliczki

Strony dobrowolnie uzgodniły, że ewentualne korzyści związane z korzystaniem z zaliczki zostaną zatrzymane przez pozwaną. Spółdzielnia, zatrzymując tego rodzaju korzyści wpłacone przez powodów, nie będzie więc bezpodstawnie wzbogacona, ponieważ podstawą jej działania będzie umowa stron.

Powodowie, zamierzając zrealizować spółdzielcze prawo do lokalu mieszkalnego, wpłacili pozwanej spółdzielni na podstawie umowy 40 tys. zł. Zgromadzenie przedstawicieli pozwanej nie wyraziło jednak zgody na realizację inwestycji. Dlatego uiszczona kwota została powodom zwrócona. Zażądali oni jednak od pozwanej spółdzielni 23 232 zł tytułem odsetek ustawowych za opóźnienie w zwrocie 40 tys. zł za okres od 14 stycznia 2001 r. do 5 listopada 2003 r. oraz 18 443 zł tytułem odsetek bankowych w wysokości 15,9989 proc. od 40 tys. zł za czas od 18 grudnia 1997 r. do 14 stycznia 2001 r. Sąd okręgowy zasądził od pozwanej na rzecz powodów równowartość skapitalizowanych odsetek ustawowych w kwocie 22 628 zł (na podstawie art. 481 kodeksu cywilnego) i równowartość odsetek bankowych w kwocie 9467 zł (z art. 405 i 406 k.c.). Od wyroku w części uwzględniającej powództwo ponad 8445 zł apelację wniosła pozwana. Sąd apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że obniżył zasądzoną kwotę do 8445 zł, oddalając powództwo w pozostałym zakresie oraz oddalił apelację w pozostałej części.

SA uznał, że pozwana ma rację, podnosząc w apelacji, że dopiero uchwała zgromadzenia przedstawicieli spółdzielni z 18 maja 2002 r. spowodowała skutek w postaci niemożność świadczenia polegającego na realizacji przez pozwaną umowy z 30 listopada 1999 r., co doprowadziło do niemożności zaoferowania powodom mieszkania objętego rezerwacją. Wcześniejsza uchwała z 13 stycznia 2001 r. wskazywała jedynie, że zgromadzenie przedstawicieli spółdzielni dotychczas nie udzieliło zgody na realizację inwestycji, choć zgoda taka była wymagana. Winę za powstanie stanu niemożności świadczenia ponosi pozwana, której zarząd ,znając postanowienia statutu i wynikające z nich kompetencje organów spółdzielni, nie wystąpił do zgromadzenia przedstawicieli o zgodę na realizację inwestycji, chcąc uzupełnić ten brak już w trakcie budowy. Po to zaś, by zacząć roboty, pobrał zaliczki od członków spółdzielni i przystąpił do prac projektowych, narażając spółdzielnię na zbędne koszty. Zgodnie z art. 493 par. 1 k.c., jeżeli jedno ze świadczeń stało się niemożliwe wskutek okoliczności, za które ponosi odpowiedzialność strona zobowiązana, druga strona może - według swego wyboru - albo żądać naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania, albo od umowy odstąpić. Niemniej art. 494 k.c. stanowi, że strona, która odstępuje od umowy wzajemnej obowiązana jest zwrócić drugiej wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy. Może żądać nie tylko zwrotu tego, co świadczyła, lecz również naprawienia szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania. Z zeznań powoda wynika zaś, że oświadczenie o odstąpieniu od umowy złożyła pozwana i dotarło ono do powodów 3 stycznia 2003 r. W ocenie sądu apelacyjnego oświadczenie spółdzielni należy więc traktować jako propozycję rozwiązania umowy, na którą powodowie wyrazili zgodę uznając, że umowa już ich nie wiąże. Zgodnie z umową wstępną z 30 listopada 1999 r. roszczenie powodów o zwrot zaliczki stało się wymagalne po upływie 14 dni od rozwiązania umowy, a więc nie było wymagalne przed dniem wskazanym w apelacji. Dlatego żądanie zapłaty odsetek ustawowych za okres poprzedzający 1 czerwca 2002 r. podlega oddaleniu (gdy chodzi o odsetki ustawowe, naliczone od 40 tys. zł od tej daty, tj. od 1 czerwca 2002 r. do 4 listopada 2003 r. w kwocie 8445 zł, zasądzone wyrokiem sądu okręgowego, to nie zostały one zaskarżone przez pozwaną; dlatego w tej części orzeczenie jest prawomocne). Ma również pozwana rację, podnosząc w apelacji, że sąd I instancji wadliwie zastosował art. 405 k.c., zasądzając na rzecz powodów 9467 zł, czyli kwotę obejmującą zysk spółdzielni z tytułu odsetek bankowych liczonych od kwoty wpłaconej przez powodów zaliczki, uzyskany między 18 grudnia 1997 r. a 13 stycznia 2001 r. Artykuł 405 k.c. stanowi bowiem, że kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści, a gdyby nie było to możliwe, to do zwrotu jej wartości. Sąd okręgowy, decydując się na zasądzenie na rzecz powodów kwoty na tej podstawie, odwołał się do tezy z wyroku Sądu Najwyższego, nie analizując stanu faktycznego opisanego w uzasadnieniu tego wyroku. Tymczasem sytuacja była wówczas odmienna od rozpatrywanej w tej sprawie. Tu - w umowie z 30 listopada 1999 r. - strony wyraźnie zastrzegły, że w wypadku rozwiązania umowy zaliczka podlega zwrotowi bez odsetek. A zgodnie z art. 353¹ k.c. strony zawierające umowę mogą ułożyć swój stosunek prawny według uznania. Sąd okręgowy w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku nie odniósł się w ogóle do tego postanowienia umowy. Zdaniem sądu apelacyjnego należy zaś uznać, że strony w ten sposób dobrowolnie uzgodniły, że ewentualne korzyści związane z korzystaniem z zaliczki zostaną zatrzymane przez pozwaną, przy czym spółdzielnia nie będzie w ten sposób bezpodstawnie wzbogacona, bo podstawą zatrzymania korzyści będzie właśnie umowa stron.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Bezpodstawne wzbogacenie, a co za tym idzie - zobowiązanie z tego tytułu może być wynikiem różnych zdarzeń, zarówno zależnych, jak i niezależnych od woli człowieka (wzbogaconego, zubożonego, osób trzecich, a nawet siły wyższej). W każdym razie obowiązek wydania korzyści z tego tytułu powstaje, gdy nie ma podstawy prawnej ich uzyskania. Jeżeli należyte uzasadnienie prawne wzbogacenia jest możliwe, to istnieje tytuł prawny wynikający z czynności prawnej, przepisu ustawy, orzeczenia sądu lub decyzji administracyjnej. I wówczas odpada obowiązek zwrotu korzyści. Przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i nast. k.c.) należy stosować m.in. wtedy, gdy nie ma innego środka prawnego, przy wykorzystaniu którego możliwe byłoby przywrócenie równowagi majątkowej naruszonej bez prawnego usprawiedliwienia.