Zaleganie w opłatach nie zawsze jest działaniem zawinionym

Przy ocenie zasadności wykluczenia członka ze spółdzielni, któremu zarzucono nieuregulowanie obciążających go należności na rzecz spółdzielni, decydujące znaczenie ma nie to, czy istotnie miał on obowiązek należności te uiścić, lecz to, czy sprzeciwiając się ich płaceniu, miał, przynajmniej w swoim przekonaniu, usprawiedliwione podstawy do powstrzymania się ze swoim świadczeniem.

Powód wniósł o uchylenie uchwały zebrania przedstawicieli pozwanej spółdzielni, pozbawiającej go członkostwa w spółdzielni z powodu zalegania w opłatach eksploatacyjnych. Jak twierdził, zaprzestał wnoszenia opłaty eksploatacyjnej z powodu nienależytego stanu technicznego lokalu. Sąd okręgowy oddalił powództwo. Jego zdaniem powód nie udowodnił, że wartość jego zadłużenia wobec spółdzielni została ustalona nieprawidłowo. Od wyroku apelację wniósł powód.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i przekazał sprawę sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Przyczyny i tryb wykluczenia członka ze spółdzielni reguluje art. 24 ustawy z 16 września 1982 r. Prawo spółdzielcze. Jako przyczynę wykluczenia wskazuje on sytuacje, w których - z winy członka - jego dalsze pozostawanie w spółdzielni nie daje się pogodzić z postanowieniami statutu lub zasadami współżycia społecznego. Postępowanie członka, dające podstawę do wykluczenia, musi być zatem bezprawne i zawinione, nakierowane na szkodzenie spółdzielni i z tej przyczyny niedające się pogodzić z celami i zasadami spółdzielczości.

Również statut pozwanej spółdzielni, powtarzając treść przepisu prawa spółdzielczego, przewiduje jako podstawę wykluczenia tylko zawinione zachowanie członka spółdzielni, którego nie da się pogodzić z postanowienia statutu lub zasadami współżycia społecznego, i jako jedną z przyczyn wskazuje nieuiszczanie opłat związanych z używaniem lokalu lub nieuregulowanie w terminie innych opłat, określonych w statucie.

Sąd okręgowy uznał, że ocena zasadności powództwa wymaga ustalenia, czy zaskarżoną uchwałę wydano w sposób niezgodny z prawem lub postanowieniami statutu i czy wysokość zadłużenia powoda wobec spółdzielni ustalono prawidłowo, co nie jest jednak wystarczające. Ocena zasadności wykluczenia, stosownie do powołanych wyżej postanowień prawa spółdzielczego i statutu, musi być dokonywana w płaszczyźnie zawinionego działania członka, wskazującego na ujemną postawę wobec spółdzielni, godzącą w istotę stosunku spółdzielczego i niedającą się pogodzić z celami i zasadami spółdzielczości. Zatem jeżeli przyczyną wykluczenia członka ze spółdzielni było nieuregulowanie obciążających go należności na rzecz spółdzielni, np. opłat eksploatacyjnych, to przy ocenie zasadności wykluczenia decydujące znaczenie ma nie to, czy istotnie miał on obowiązek należności te uiścić, lecz to, czy sprzeciwiając się ich płaceniu, miał przynajmniej w swoim przekonaniu usprawiedliwione podstawy do powstrzymania się ze swoim świadczeniem.

Jeżeli między członkiem a spółdzielnią trwa spór wynikający z wzajemnych zarzutów dotyczących niewykonania zobowiązań i członek spółdzielni z tej przyczyny miał, przynajmniej w swoim przekonaniu, uzasadnione podstawy do powstrzymania się ze spełnieniem obciążających go świadczeń, nie ma z reguły podstaw do zakwalifikowania takiego postępowania jako zawinionego i uporczywego działania na szkodę spółdzielni w rozumieniu art. 24 prawa spółdzielczego.

Skoro na tej płaszczyźnie sąd okręgowy nie rozważył zgłoszonego przez powoda roszczenia o uchylenie uchwały zebrania przedstawicieli pozwanej spółdzielni, to sąd apelacyjny uznał, że nie została rozpoznana istota sprawy. Należy też zauważyć, że stanowisko sądu I instancji, że powód w toku tego procesu nie może skutecznie zaskarżyć uchwały rady nadzorczej, mocą której wykluczono go z członkostwa w pozwanej spółdzielni, jest oczywiście błędne, bo samo uwzględnienie powództwa o uchylenie uchwały zebrania przedstawicieli w przedmiocie oddalenia odwołania od uchwały rady nadzorczej wykluczającej z członkostwa w spółdzielni stanowiłoby nierozpoznanie istoty sprawy.

W ocenie sądu apelacyjnego w rozpoznawanej sprawie nie jest dopuszczalne badanie, w tym przeprowadzanie dowodu z opinii biegłego, czy pozwana zasadnie żądała opłat eksploatacyjnych od powoda w taki zakresie, w jakim zostały one zasądzone prawomocnymi orzeczeniami sądów w innych sprawach, co - jak wynika z wniosku o wykluczenie powoda ze spółdzielni - może dotyczyć kwoty 2859 zł wynikającej z nakazu zapłaty, wydanego w innej sprawie przeciwko powodowi.

Stanowisko to jest konsekwencją ustanowionej w art. 365 k.p.c. zasady mocy wiążącej prawomocnego orzeczenia. Przesądzenie we wcześniejszym orzeczeniu danej kwestii o prejudycjalnym charakterze oznacza, że w późniejszym procesie kwestia ta nie może być już w ogóle badana. Ostateczny rezultat wcześniejszego rozstrzygnięcia danej kwestii prawnej, poddanej pod osąd podlega skutkom zarówno prawomocności formalnej, jak i materialnej.

Sąd okręgowy uchylił się od zbadania zarzutów formalnych. Zaskarżona uchwała o wykluczeniu ze spółdzielni, niezależnie od podanych w pozwie przyczyn żądania jej uchylenia, w całości nie uzyskuje mocy wiążącej. Art. 42 prawa spółdzielczego nie wprowadza czasowych ograniczeń dla przytaczania przyczyn żądania uchylenia uchwały, zaś z przepisów procesowych nie wynika nakaz ich powoływania już na etapie pozwu. Z tych przyczyn uznać należy, że uchwała taka podlega badaniu przez sąd w ramach jej treści, na podstawie zarzutów zgłaszanych przez powoda do zamknięcia rozprawy przed sądem I instancji.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Uważa się, że wykluczenie członka ze spółdzielni powinno stanowić ostateczny środek, stosowany tylko w krańcowych wypadkach, dlatego pod rozwagę należy brać jego zawinione zachowanie. Sąd rozpoznający powództwo o uchylenie uchwały w przedmiocie wykluczenia członka ze spółdzielni może badać tylko te przyczyny wykluczenia, które wyraźnie zostały wymienione w treści uchwały. Nie jest dopuszczalne formułowanie przez spółdzielnię w toku postępowania sądowego innych zarzutów, które uzasadniać mają zasadności uchwały. Również tylko takie przyczyny mogą być przedmiotem zarzutów, na których oparte jest powództwo o uchylenie uchwały walnego zgromadzenia (zebrania przedstawicieli) spółdzielni.