Rodzaj i rozmiar szkody trzeba wskazać

Prawo dochodzenia naprawienia szkody wyrządzonej przez niezgodne z prawem działanie organu władzy publicznej zagwarantowane jest przez art. 77 ust. 1 Konstytucji RP. Uprawnienie to zostało skonkretyzowane w przepisach materialnych i procesowych umożliwiających egzekwowanie odpowiedzialności władzy publicznej. Na gruncie prawa cywilnego jednym z wariantów realizacji tego uprawnienia jest możliwość dochodzenia naprawienia szkody spowodowanej wydaniem prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem.

Roszczenie o naprawienie szkody spowodowanej wydaniem niezgodnego z prawem orzeczenia ma swoją podstawę w przepisie art. 417 par. 1 kodeksu cywilnego, który nakłada na Skarb Państwa ogólną odpowiedzialność za niezgodne z prawem działanie przy wykonywaniu władzy publicznej, oraz w art. 417¹ par. 2 k.c., który określa przesłanki tej odpowiedzialności w przypadku wydania niezgodnego z prawem orzeczenia.

Zgodnie z art. 417¹ par. 2 k.c. dla powstania roszczenia odszkodowawczego z tytułu szkody spowodowanej wydaniem bezprawnego prawomocnego orzeczenia, konieczne jest łączne zaistnienie następujących przesłanek:

● wydania przez dany sąd prawomocnego orzeczenia,

● zaistnienia szkody będącej skutkiem tego orzeczenia

● stwierdzenia we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem tego orzeczenia.

Z punktu widzenia możliwości skutecznego dochodzenia roszczenia, szczególną doniosłość, ze względu na bogatą problematykę prawno-procesową z nią związaną, ma przesłanka trzecia.

Zgodnie z art. 417¹ par. 2 k.c. stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia powinno nastąpić we właściwym postępowaniu. Nie można zatem dochodzić stwierdzenia tej niezgodności w ramach postępowania o naprawienie szkody, ale należy tego dokonać w postępowaniu odrębnym. Kodeks postępowania cywilnego zawiera trzy szczególne skargi, za pomocą których możliwe jest stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. W przypadku dwóch pierwszych z nich, tj. skargi kasacyjnej oraz skargi o wznowienie postępowania, stwierdzenie niezgodności z prawem stanowi jednak swego rodzaju skutek uboczny następujący w związku z uchyleniem lub zmianą prawomocnego orzeczenia.

Nie zmienia to faktu, iż zarówno w przypadku skargi kasacyjnej, jak i skargi o wznowienie postępowania, istnieje możliwość dochodzenia odszkodowania na podstawie art. 417¹ par. 2 k.c. Zgodnie bowiem z art. 415 k.p.c., mającym zastosowanie do obydwu tych skarg, "uchylając lub zmieniając wyrok, sąd na wniosek strony (...) orzeka o zwrocie spełnionego lub wyegzekwowanego świadczenia (...). Nie wyłącza to możliwości dochodzenia w osobnym procesie, także od Skarbu Państwa, naprawienia szkody poniesionej wskutek wydania lub wykonania wyroku".

Trzecią z wymienionych szczególnych skarg jest skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, uregulowana przepisami art. 424¹ - 424¹² k.p.c. Skarga ta została wprowadzona przez ustawodawcę, aby umożliwić dochodzenie roszczenia z art. 417¹ k.c., gdy skorzystanie z dwóch pierwszych trybów nie jest ani nie było możliwe. Postępowanie wszczynane na skutek skargi, jako postępowanie szczególne, stworzone specjalnie w celu dochodzenia odszkodowania z tytułu wydania niezgodnego z prawem orzeczenia, zostanie poniżej szerzej omówione.

Skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczenia wnosi się w terminie 2 lat od jego uprawomocnienia się do sądu, który dane orzeczenie wydał (art. 424⁶ k.p.c.). Skarga ta może dotyczyć jedynie prawomocnych orzeczeń (wyroków, nakazów, postanowień) sądów drugiej instancji, których zmiana lub uchylenie, jak wskazano powyżej, w drodze przysługujących stronie środków prawnych nie jest ani nie było możliwe. Wyjątek od powyższej zasady przewiduje przepis art. 424¹ par. 2 k.p.c., który dopuszcza możliwość wniesienia skargi wyjątkowo także od orzeczeń, w stosunku do których strony nie skorzystały z przysługujących im środków prawnych, gdy niezgodność z prawem wynika z naruszenia podstawowych zasad porządku prawnego lub konstytucyjnych wolności albo praw człowieka i obywatela.

Do niedawna skarga o stwierdzenie niezgodności przysługiwała jedynie w stosunku do orzeczeń kończących postępowanie w sprawie. Jednak ograniczenie to zostało 1 kwietnia 2008 r. uznane przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodne z art. 77 ust. 1 konstytucji (SK 77/06). W obecnym stanie prawnym skarga ta jest dopuszczalna również od prawomocnych postanowień niekończących postępowania, takich jak np. rozstrzygnięcie co do kosztów postępowania.

Konstruując skargę, należy po pierwsze wskazać naruszenia, jakich dopuścił się sąd ,wydając orzeczenie. Skarga może być oparta na naruszeniu prawa materialnego lub procesowego, które spowodowało niezgodność z prawem. Nie można natomiast opierać skargi na zarzutach co do ustaleń faktycznych lub oceny dowodów (art. 424⁴ k.p.c.). Należy ponadto pamiętać, że już na etapie wnoszenia skargi skarżący zobowiązany jest co najmniej uprawdopodobnić, iż orzeczenie będące przedmiotem skargi spowodowało szkodę (art. 424⁵ par. 1 pkt 4 k.p.c.).

Jak wskazuje Sąd Najwyższy, warunek należytego uprawdopodobnienia należy uznać za spełniony jedynie wtedy, gdy skarżący złoży oświadczenie, że szkoda nastąpiła, wskazując jej rodzaj i rozmiar, a ponadto powoła lub przedstawi dowody lub inne środki uwiarygodniające jego twierdzenie. Co więcej, można powoływać się tylko na taką szkodę, która została już wyrządzona, a nie na szkodę, która może powstać dopiero w przyszłości (IV CNP 7/05). Skarżący musi przy tym wykazać, że szkoda pozostaje w normalnym związku przyczynowo-skutkowym z wydaniem zaskarżonego orzeczenia (IV CNP 39/09).

Wnosząc omawianą tu skargę, należy również w sposób dostateczny wykazać niezgodność z prawem kwestionowanego orzeczenia. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem Sądu Najwyższego skarga jest zasadna, jedynie gdy owa niezgodność polega na oczywistej i rażącej obrazie prawa, niebudzącej żadnych wątpliwości. Niezgodność ta musi mieć charakter elementarny i kwalifikowany, niepodważający przewidzianego w procedurze cywilnej zakresu swobody orzeczniczej (V CNP 93/08). Za orzeczenie niezgodne z prawem może być uznane orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć albo zostało wydane w wyniku rażąco błędnej wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej (III CNP 42/08). Wskazuje się zatem, iż omawiana skarga nie służy do dochodzenia roszczeń o naprawienie szkody w przypadku każdej wadliwości orzeczenia. Wadliwość ta musi mieć charakter kwalifikowany.

Po uzyskaniu stwierdzenia bezprawności orzeczenia samo dochodzenie roszczenia odszkodowawczego odbywa się na zasadach ogólnych i z punktu widzenia procesowego nie różni się zasadniczo od innych tego typu postępowań. Stroną pozwaną jest tu zawsze Skarb Państwa, jednakże wskazując w pozwie Skarb Państwa jako stronę pozwaną, wskazuje się również państwową jednostkę organizacyjną, z której działalnością wiąże się dochodzone roszczenie. Sądem właściwym dla rozstrzygnięcia przedmiotowego roszczenia jest sąd właściwy miejscowo ze względu na siedzibę wspomnianej jednostki organizacyjnej (art. 29 k.p.c.). W sprawie o naprawienie szkody spowodowanej wydaniem prawomocnego orzeczenia niezgodnego z prawem taką jednostką organizacyjną będzie sąd, który dane orzeczenie wydał.

Warto również pamiętać, iż należyte wykazanie (uprawdopodobnienie) szkody na etapie stwierdzania bezprawności orzeczenia nie zwalnia z obowiązku wykazania szkody we właściwym postępowaniu. Samo bowiem istnienie szkody, jak również jej wysokość mogą przecież ulec zmianie.

@RY1@i02/2010/139/i02.2010.139.087.006a.001.jpg@RY2@

Fot. Archiwum

Tomasz Ciećwierz, apilkant adwokacki Schönherr Pietrzak Siekierzyński Bogen Sp.k.

Tomasz Ciećwierz

apilkant adwokacki Schönherr Pietrzak Siekierzyński Bogen Sp.k.

Ustawa z 24 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).