Za co zapłaci małżonek zadłużonego przedsiębiorcy

Odpowiedzialność małżonka dłużnika jest z jednej strony pochodną odpowiedzialności samego przedsiębiorcy lub wspólnika, a z drugiej - inna jest, gdy stadło łączy wspólnota majątkowa, a inna w razie rozdzielności. Inaczej odpowiada też mąż lub żona osoby wpisanej do gminnej ewidencji działalności gospodarczej (nie ma przy tym wielkiej różnicy między sytuacją, w której przedsiębiorca prowadzi firmę sam, a tą, w której działa w spółce cywilnej), inaczej, gdy jest wspólnikiem osobowej spółki handlowej i jeszcze inaczej, gdy jest wspólnikiem spółki kapitałowej. Trzeba także pamiętać, że kiedy przedsiębiorcą lub wspólnikiem jest tylko jedno z małżonków i ta osoba zaciągnie zobowiązanie, to drugie z małżonków - choć niewolne od odpowiedzialności - nie staje się współdłużnikiem. Mówiąc w skrócie - żona lub mąż przedsiębiorcy odpowiada za cudzy dług.

Reguła jest taka, że zobowiązania męża lub żony zaangażowanych w działalność gospodarczą mogą być przymusowo pokryte z majątku wspólnego zgromadzonego w czasie małżeństwa. Dzieje się tak dopiero po uzyskaniu przez wierzyciela klauzuli wykonalności przeciwko żonie lub mężowi osoby zobowiązanej w pierwszym rzędzie. Sąd, pozwalając w ten sposób na egzekucję, ogranicza ją do przedsiębiorstwa należącego do majątku wspólnego. Poza tym wymagane jest, by wierzyciel wykazał dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym (orzeczeniem sądowym, ugodą zawartą przed sądem lub aktem notarialnym, w którym dłużnik poddał się egzekucji) wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 787¹ k.p.c.). Tytułowi egzekucyjnemu pochodzącemu od sądu nadaje klauzulę wykonalności sąd I instancji, w którym sprawa się toczy. Sąd II instancji nadaje klauzulę, dopóki akta sprawy się w nim znajdują, choć nie dotyczy to Sądu Najwyższego (art. 781 par. 1). Warto przy tym pamiętać, że na postanowienie sądu drugiej instancji, nadające tytułowi egzekucyjnemu klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika, zażalenie nie przysługuje (tak postanowił SN 2 października 2007 r., sygn. akt II CZ 73/07).

Skoro przepisy tworzą w majątku wspólnym dłużników odrębną masę majątkową w postaci przedsiębiorstwa, to pojawiły się poglądy, że z tego właśnie substratu wolno dochodzić zaspokojenia wierzytelności powstałych także przed zawarciem małżeństwa (a tym samym powstaniem - co zdarza się najczęściej - wspólności majątkowej małżeńskiej). Rozsądniejsze wydaje się jednak założenie (i warto takiego zapatrywania bronić przed sądem, gdyby zaszła taka potrzeba), że skoro odpowiedzialność małżonka dłużnika jest pochodną ich wspólności majątkowej, to ważne jest, kiedy powstała wierzytelność, a tym samym małżonek nie powinien odpowiadać za zobowiązania osoby, z którą nie łączyła go jeszcze żadna relacja natury prawnej, czyli sprzed ślubu albo sprzed podpisania umowy o wspólności majątkowej. I oczywiście wówczas decyduje nie chwila wymagalności zobowiązania, a czas zdarzenia, z którego ono wynikło (zawarcia umowy, wyrządzenia szkody).

Nie ma natomiast sensu rozróżnianie wierzytelności na powstałe w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa wynikające z czynności prawnych dokonanych bez zgody współmałżonka i wynikające z innego zdarzenia prawnego. Zgodnie z regulacją art. 787¹ k.p.c. wierzyciel ma tylko wykazać dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa. Dlatego można przyjąć, że muszą być brane pod uwagę obie kategorie zobowiązań rozróżnianych przez kodeks rodzinny i opiekuńczy (art. 41 par. 2 k.r.o.) - powstałe z czynności prawnych dokonanych przez małżonka bez zgody drugiego oraz niewynikające z czynności prawnych. Tak więc brak akceptacji zobowiązania przez małżonka dłużnika nie zamyka wierzycielowi drogi do prowadzenia egzekucji.

Mimo że zasada pozwalająca dochodzić roszczeń z przedmiotów wchodzących w skład wspólnego przedsiębiorstwa (art. 41 par. 2 k.r.o.) ma charakter bezwzględnie obowiązujący (jej działania nie może wyłączyć ani zmodyfikować wola małżonków), to jednak przyjmuje się, że dopuszczalna jest umowa jednego z małżonków z wierzycielem, która w konkretnej sytuacji ograniczy odpowiedzialność dłużnika albo ją rozszerzy. Zawężenie może sprowadzać się do ryzykowania jedynie majątkiem osobistym dłużnika albo tym właśnie i jedynie niektórymi przedmiotami należącymi do majątku wspólnego (np. maszynami wchodzącymi w skład wspólnego przedsiębiorstwa małżonków). A skoro tak, to małżonek prowadzący działalność gospodarczą może również rozciągnąć swoją odpowiedzialność wobec kontrahenta na cały majątek wspólny. Odpowiadałby wówczas nie tylko przedsiębiorstwem należącym do majątku wspólnego, lecz także, powiedzmy samochodami, kolekcją obrazów i depozytem bankowym niemającymi nic wspólnego z jego interesami. Co gorsza, zawarcie takiej umowy nie wymagałoby zgody żony lub męża, jeżeli owa szersza odpowiedzialność nie prowadziłby bezpośrednio do zbycia nieruchomości ani przedsiębiorstwa należących do majątku wspólnego.

Małżonkowie mogą zawrzeć przed notariuszem umowę (intercyzę), która spowoduje, że zacznie ich obowiązywać rozdzielność majątkowa. Wówczas od chwili jej podpisania w zasadzie zostaje zniesiona zasada współodpowiedzialności za zobowiązania męża lub żony dłużnika. Możliwe jest też ustalenie daty późniejszej niż data aktu. Niedopuszczalne jest natomiast umowne wyłączenie wspólności majątkowej, a co za tym idzie - odpowiedzialności małżonka z datą wsteczną. Taką władzę ma tylko sąd, któremu wolno znieść wspólność ustawową od chwili powstania ważnych powodów uzasadniających tego rodzaju ingerencję. Trzeba pamiętać, że intercyza nie powoduje automatycznego wyłączenia odpowiedzialności współmałżonka prowadzącego interesy. Przedsiębiorca musi o umowie poinformować wierzycieli. I to przed powstaniem wierzytelności. Wolno bowiem powoływać się na umowę majątkową małżeńską ograniczającą lub znoszącą wspólność majątkową tylko wtedy, kiedy zainteresowani (wierzyciele) wiedzieli o jej zawarciu i znali jej rodzaj (art. 47¹ k.r.o.). Dlatego mąż lub żona wspólnika osobowej spółki handlowej, np. jawnej (art. 27 k.s.h.) może i powinien żądać wpisania do rejestru przedsiębiorców w Krajowym Rejestrze Sądowym wzmianki o rozdzielającej ich majątek umowie. Podmiot obowiązany do złożenia wniosku o wpis do rejestru nie może się powoływać wobec osób trzecich działających w dobrej wierze na dane, które nie zostały wpisane lub uległy wykreśleniu (art. 14 ustawy o KRS). Z drugiej strony nikt nie może zasłaniać się nieznajomością treści wpisu w rejestrze (art. 16 u. o KRS) i domniemywa się, że dane z rejestru są prawdziwe (art. 17 u. o KRS).

Na małżonkach, którzy chcą uniknąć wspólnej odpowiedzialności za zobowiązania, w razie problemów spoczywa ciężar dowodu, że umowę zawarli. Szczególnie oczywiste jest to w wypadku przedsiębiorców wpisanych do ewidencji działalności gospodarczej. Nie zamieszcza się w niej bowiem takiej wzmianki jak w rejestrze przedsiębiorców. Tym samym prowadzący działalność w najprostszej formie muszą za każdym razem informować kontrahentów o intercyzie wyłączającej w ich małżeństwie wspólność majątkową.

Intercyza nie chroni jednak bezwzględnie małżonka dłużnika przed egzekucją. Nie wyłącza bowiem możliwości nadania klauzuli wykonalności przeciwko mężowi lub żonie dłużnika, choć z ograniczeniem odpowiedzialności do przedsiębiorstwa, które należałoby do majątku wspólnego, gdyby umowy majątkowej nie zawarto. Wówczas małżonkom pozostaje obrona w drodze powództw przeciwegzekucyjnych, jeżeli umowa majątkowa małżeńska była skuteczna wobec wierzyciela (art. 787² k.p.c.).

Komornik ma obowiązek wstrzymać się z egzekucją, jeżeli przed jej rozpoczęciem dłużnik lub jego małżonek podniesie zarzut wynikający z umowy małżeńskiej i przedłoży niebudzący wątpliwości pisemny dowód, że zawarcie intercyzy i jej rodzaj były wierzycielowi znane. Komornik ma jednak obowiązek prowadzenia egzekucji. Dlatego niezwłocznie powinien w takiej sytuacji zawiadomić wierzyciela o przyczynach wstrzymania czynności i wówczas - również niezwłocznie - na jego polecenie powinien dokonać czynności, którą wstrzymał (art. 822 k.p.c.).

Z chwilą ogłoszenia upadłości,wspólność majątkowa upadłego ustaje z mocy prawa. Jego majątek wspólny wchodzi do masy upadłości. W związku z tym podział wspólnych praw i rzeczy zostaje wyłączony (art. 124 ust 1 prawa upadłościowego i naprawczego). Domniemywa się, że wszystko, czego dorobili się małżonkowie w czasie prowadzenia przedsiębiorstwa przez jednego z nich, zostało nabyte z dochodów przedsiębiorstwa (art. 124 ust 4 p.u.n.). Poza tym - zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym - majątek wspólny małżonków służy m.in. do zaspokojenia wierzycieli również wtedy, kiedy dłużnikiem jest tylko jedno z nich.

Prawo upadłościowe i naprawcze chroni wierzycieli również przed zniesieniem współwłasności, które skutkowałoby przeniesieniem majątku przedsiębiorcy stojącego na skraju bankructwa do majątku odrębnego jego żony lub męża. Zniesienie wspólności lub jej ograniczenie jest skuteczne w stosunku do masy upadłości tylko wówczas, gdy intercyza została zawarta co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości (art. 126 p.u.n.).

@RY1@i02/2010/109/i02.2010.109.087.0006.001.jpg@RY2@

Wzór

Dobromiła Niedzielska-Jakubczyk

dobromila.niedzielska@infor.pl

Ustawa z 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).

Ustawa z 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59 ze zm.).

Ustawa z 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe i naprawcze (Dz.U. nr 60, poz. 535 z zm.).