Inwestor nie może wprowadzać zmian bez zgody twórcy

Według ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych (dalej u.o.p.a.) ochroną objęty jest utwór, rozumiany jako każdy przejaw działalności twórczej człowieka o charakterze indywidualnym, niezależnie od jego wartości, przeznaczenia lub formy. Ochroną taką objęte są w szczególności utwory architektoniczne, architektoniczno-urbanistyczne i urbanistyczne, które mogą być ucieleśnione m.in. w formie rysunków, planów architektonicznych, projektu architektonicznego.

W doktrynie pojawiają się wątpliwości dotyczące tego, czy każdy projekt architektoniczny można uznać za utwór w rozumieniu przepisów u.o.p.a. Z jednej strony, w projekcie architektonicznym pewne rozwiązania konstrukcyjne mogą być zastosowane jedynie po to, aby zrealizować twórczą koncepcję architekta. Z drugiej strony - może on zawierać rozwiązania, które w większości wymuszone są uwarunkowaniami technicznymi, przed którymi muszą ustąpić elementy artystyczne. W praktyce trudno więc ustalić, co było decydujące przy opracowywaniu konkretnego projektu architektonicznego - myśl twórcza czy jedynie wymagania techniczne leżące u podstaw jego wykonania. Ponadto, w przypadku projektu architektonicznego przygotowywanego na indywidualne zamówienie, istotny wpływ na kształt takiego projektu mają wskazówki zamawiającego. Wydaje się, że gdyby działania podmiotu przygotowującego projekt ograniczały się jedynie do odwzorowania koncepcji zamawiającego bez dodatkowego elementu twórczego, trudno byłoby twierdzić, że mamy do czynienia z indywidualnym i twórczym działaniem takiego podmiotu.

Twórcy projektu architektonicznego, który będzie stanowił utwór w rozumieniu przepisów u.o.p.a., przysługują autorskie prawa: majątkowe i osobiste. Autorskie prawa osobiste, takie jak m.in. prawo do oznaczania utworu (projektu) swoim nazwiskiem czy nienaruszalności treści i formy utworu oraz jego rzetelnego wykorzystania, są prawami trwale związanymi z twórcą i nie mogą być przeniesione na inne podmioty. Natomiast do autorskich praw majątkowych należy prawo do korzystania z projektu, rozporządzania nim oraz pobierania wynagrodzenia z tytułu korzystania z projektu przez inne osoby. W przeciwieństwie do autorskich praw osobistych, autorskie prawa majątkowe są przenaszalne.

Dla skutecznego przeniesienia majątkowych praw autorskich konieczne jest określenie w umowie pól eksploatacji, na jakich przeniesienie ma nastąpić, czyli wskazanie dozwolonego sposobu korzystania przez nabywcę autorskich praw majątkowych z projektu architektonicznego. W umowie strony powinny określić, w jaki sposób i w jakim zakresie inwestor będzie mógł korzystać z projektu architektonicznego, uwzględniając nie tyko potrzeby inwestora, ale także rodzaj i charakter samego projektu. Wśród pól eksploatacji należy wymienić prawo do zwielokrotnienia projektu architektonicznego, w tym zrobienie kopii, rozpowszechnienia egzemplarzy projektu architektonicznego, w tym za pomocą elektronicznych środków komunikowania. Należy jednak wskazać, iż nawet jeżeli w umowie nie postanowiono, że nabywca egzemplarza projektu budowlanego będzie uprawniony do wybudowania obiektu według tego projektu, zgodnie z przepisami u.o.p.a. będzie on mógł zastosować ten projekt do jednej budowy. To ostatnie stanowi wyjątek od zasady dotyczącej obowiązku określenia w umowie o przeniesienie autorskich praw majątkowych pól eksploatacji. Natomiast nawet w przypadku wskazania w umowie na możliwość zwielokrotniania projektu, prawo wybudowania kolejnego obiektu na podstawie tego projektu będzie wymagało dodatkowej zgody twórcy projektu. Niezależnie od tego, co zostało wskazane wyżej, dozwolone jest korzystanie z utworu w postaci obiektu budowlanego, jego rysunku, planu lub innego ustalenia, w celu odbudowy lub remontu obiektu budowlanego.

W praktyce zdarzają się sytuacje, w których powstaje potrzeba wprowadzenia zmian do projektu architektonicznego, wynikających np. z dostosowania projektu do zmieniających się potrzeb inwestora, z uwarunkowań technicznych realizacji obiektu. Zgodnie z przepisami u.o.p.a. twórca korzysta z prawa do integralności projektu architektonicznego polegającego na zachowaniu tego projektu w nienaruszonym kształcie zarówno pod względem treści, jak i formy. Z powyższego wynika zakaz wprowadzania zmian bez zgody twórcy, z zastrzeżeniem zmian, które są spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy sprzeciwić się takim zmianom. Wyłączona jest więc możliwość powołania się przez inwestora na wskazany wyjątek od obowiązku uzyskania zgody twórcy, w przypadku gdy wprowadzenie zmiany wynikałoby tylko ze względu na gust i upodobania inwestora.

W orzecznictwie istnieje rozbieżność dotycząca uznania każdej zmiany wprowadzonej bez zgody twórcy za naruszenie powyżej wskazanej zasady integralności utworu. Według części orzecznictwa tylko taka zmiana, która naruszałaby więź twórcy z utworem, wymagałaby uzyskania uprzedniej zgody twórcy.

W celu uniknięcia wskazanych powyżej wątpliwości, najlepszym rozwiązaniem byłoby zastrzec w treści umowy zawartej pomiędzy twórcą projektu a inwestorem uprawnienia dla tego ostatniego do wprowadzenia ściśle określonych zmian do projektu bez potrzeby uzyskiwania zgody twórcy.

Odrębnym zagadnieniem od wprowadzania zmian w projekcie jest dokonywanie przeróbek i adaptacji projektu architektonicznego. W wyniku takich działań, z zastrzeżeniem ich twórczego charakteru, powstaje opracowanie, które korzysta z ochrony na podstawie przepisów u.o.p.a. Należy jednak pamiętać, iż możliwość jakiegokolwiek rozporządzania czy korzystania z opracowania jest uzależniona od uzyskania zezwolenia twórcy pierwotnego projektu.

Na podstawie przepisów u.o.p.a. twórca ma wiele środków dla ochrony przysługujących mu autorskich praw do stworzonego projektu architektonicznego. W przypadku autorskich praw osobistych będzie to roszczenie: o zaniechanie działania zagrażającego autorskim prawom osobistym, o usunięcie skutków już dokonanego naruszenia, o zapłatę kwoty pieniężnej jako zadośćuczynienie za zawinione naruszenie autorskich praw osobistych. W przypadku autorskich praw majątkowych będzie to roszczenie: o zaniechanie naruszeń (np. o wstrzymanie budowy realizowanej na podstawie projektu, w stosunku do którego inwestor nie nabył praw majątkowych), o usunięcie skutków naruszeń, o wydanie bezprawnie uzyskanych korzyści, o naprawienie wyrządzonej szkody poprzez zapłatę podwójnego wynagrodzenia, a w przypadku zawinionego naruszenia - trzykrotności wynagrodzenia.

Inwestor, by uniknąć niepotrzebnych sporów z twórcą projektu architektonicznego, powinien zawrzeć w umowie - w granicach dozwolonych przez prawo autorskie - wszelkie istotne dla niego postanowienia dotyczące wykorzystywania przez niego projektu (w tym dotyczące możliwości wprowadzania określonych zmian). Dzięki temu będzie mógł swobodnie wykorzystywać zamówiony przez siebie projekt (w granicach ustalonych na podstawie umowy) bez ryzyka narażenia się na ponoszenie odpowiedzialności z tytułu naruszenia praw autorskich.

@RY1@i02/2010/052/i02.2010.052.087.003a.001.jpg@RY2@

Marcin Jasiński, radca prawny w Kancelarii Gide Loyrette Nouel, specjalista prawa nieruchomości

Marcin Jasiński

radca prawny w Kancelarii Gide Loyrette Nouel, specjalista prawa nieruchomości

Ustawa z 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych.