Komu należą się odsetki od sum depozytowych

W obowiązującym stanie prawnym jest wiele przepisów regulujących składanie pieniędzy na rachunek depozytowy sądu. Takimi przepisami są np. art. 467 kodeksu cywilnego, art. 479^19a kodeksu postępowania cywilnego i art. 492 par. 1 k.p.c., przewidujące możliwość złożenia przez dłużnika do depozytu sądowego kwot zasądzonych nakazem zapłaty w postępowaniu gospodarczym lub nakazowym na zabezpieczenie wykonania nakazu.

Generalnie art. 808 k.p.c. stanowi, że każda kwota pieniężna złożona w postępowaniu egzekucyjnym, jeżeli nie podlega natychmiastowemu wydaniu, powinna być zdeponowana na rachunku depozytowym sądu. Dotyczy to np. kwot zajętych przez komornika na rachunku bankowym, przekazanych przez bank, jeśli nie zostały rozdysponowane przez komornika przed zawieszeniem postępowania egzekucyjnego. Na czas zawieszenia postępowania komornik ma obowiązek przekazać je do depozytu sądowego.

Duże sumy pieniężne (w skali kraju liczone w milionach złotych) deponowane są na rachunkach depozytowych sądów w toku egzekucji sądowych z nieruchomości przez licytantów jako ceny nabycia ustalone podczas licytacji publicznych. Egzekucje z nieruchomości są często długotrwałe, dlatego kwoty te zalegają na kontach sądowych przez znaczne okresy czasu, nawet po kilka lat. Sądy rozdysponowują je dopiero po uprawomocnieniu się planów podziału sum uzyskanych z egzekucji.

Obce środki pieniężne sądy mają obowiązek przechowywać w bankach na oprocentowanych rachunkach pomocniczych sum depozytowych - par. 18 ust. 3 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 11 stycznia 2008 r. w sprawie szczegółowych zasad prowadzenia gospodarki finansowej i działalności inwestycyjnej sądów powszechnych (Dz.U. nr 11, poz. 69). Podobny przepis zawiera obecnie art. 736 par. 4 k.p.c., według którego, jeżeli w ramach zabezpieczenia obowiązany składa sumę zabezpieczenia, sumę tę umieszcza się na rachunku depozytowym sądu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie zaś z art. 752 par. 2 k.p.c. sumę złożoną na rachunek depozytowy sąd umieszcza na oprocentowanym rachunku bankowym w wysokości oprocentowania udzielonego przez bank dla wkładów wypłacanych na każde żądanie. Jeżeli z okoliczności sprawy wynika, że zabezpieczenie może trwać dłużej niż trzy miesiące, na wniosek obowiązanego należy umieścić złożone do depozytu sumy w banku wskazanym przez obowiązanego na rachunku bankowym oprocentowanym jak dla lokat terminowych. Zasady te stosuje się również w postępowaniu egzekucyjnym (art. 808 k.p.c.).

Wymienione przepisy nie rozstrzygają, czyją własność stanowią odsetki od sum depozytowych przechowywanych na rachunkach bankowych sądów lub rachunkach wskazanych przez deponentów w toku cywilnego postępowania zabezpieczającego i egzekucyjnego w trybie art. 752 par. 2 k.p.c. oraz 808 k.p.c. Do 30 czerwca 2006 r. wszystkie odsetki od sum depozytowych na rachunkach sądowych stanowiły dochód Skarbu Państwa, niezależnie od tego, czyją własność stanowiły pieniądze przechowywane na depozycie. Wynikało to z par. 18 ust. 5 rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 12 czerwca 2002 r. (Dz.U. nr 97, poz. 876 ze zm.). Przepis ten wyrokiem z 4 września 2006 r. (OTK-A 2006, nr 8, poz. 99) został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z art. 92 ust. 1, art. 64 ust. 1 i 3 w zw. z art. 31 ust. 3 konstytucji.

Rozporządzeniem ministra finansów z 29 czerwca 2006 r. (Dz.U. nr 116, poz. 783 ze zm.) wprowadzono zapis (par. 20 ust. 1), że oprocentowanie sum depozytowych powiększa ich wartość, co oznacza, że przynależy właścicielowi kapitału złożonego na depozycie. Przepis ten obowiązuje od 1 lipca 2006 r. Podobną regulację zawiera obecnie obowiązujący par. 18 ust. 4 cyt. rozp. z 11 stycznia 2008 r. Ustawy proceduralne, na podstawie których składane są kwoty na rachunkach depozytowych sądów (k.p.c., k.p.k.), nie zawierają przepisów o wypłacie oprocentowania. Wydaje się, że obecna regulacja wynikająca z par. 18 ust. 4 rozp. z 11 stycznia 2008 r. jest klarowna i w sposób wyczerpujący reguluje omawianą problematykę. Tak jednak nie jest.

Mimo obowiązywania nowych przepisów, korzystnych w zakresie doliczania oprocentowania dla deponentów, sądy rzadko wypłacają odsetki razem ze zwracanymi kwotami zdeponowanymi na rachunkach sądowych. Tymczasem sądy nie mają podstawy prawnej do ich przetrzymywania i powinny się z nich rozliczyć.

W wielu sądach istnieją też jeszcze nierozliczone depozyty powstałe przed 1 stycznia 2006 r. Nie znam przypadku, aby w praktyce sądy zwracały je razem z odsetkami. Tymczasem jeszcze w stanie prawnym obowiązującym przed wskazaną datą istniała podstawa prawna do wypłaty odsetek deponentom. W powołanym wyroku TK przepis par. 18 ust. 5 rozporządzenia z 12 czerwca 2002 r. został uznany za niezgodny z art. 179 par. 5 ustawy - Prawo o ustroju sądów powszechnych, stanowiącym podstawę jego wydania. Według Trybunału normodawca dokonał w tym przypadku samowolnego, bez konstytucyjnie legitymowanej podstawy ustawowej, rozszerzenia zakresu uprawnień Skarbu Państwa reprezentowanego przez określoną statio fisci będącą depozytariuszem, również na uprawnienie do czerpania pożytków z określonej sumy pieniężnej.

Skoro przepis par. 18 ust. 5 rozporządzenia z 12 czerwca 2002 r. został wydany bez podstawy prawnej i był zawarty w akcie niższej rangi niż ustawa, to nawet w okresie jego obowiązywania nie mógł stanowić wystarczającej podstawy do pozbawienia deponenta prawa własności do odsetek od jego środków pieniężnych. Każdy sąd powinien odmówić jego zastosowania nawet przed 1 lipca 2006 r.

Skoro jednak przed wskazaną datą w rozporządzeniu regulującym zasady prowadzenia gospodarki finansowej sądów nie było wyraźnego przepisu przesądzającego, że odsetki od sum depozytowych powiększają zdeponowany kapitał, to na jakiej podstawie należy przyjąć, że odsetki wówczas naliczone, mają przypaść innemu podmiotowi niż Skarb Państwa? Podstawą do przyjęcia takiego stanowiska jest treść art. 53 par. 2 i art. 55 par. 1 k.c., według których uprawnionemu do pobierania pożytków przypadają pożytki cywilne w czasie trwania uprawnienia; pożytkami cywilnymi rzeczy są dochody, jakie ona przynosi. Skoro w odniesieniu do sum pieniężnych zdeponowanych na oprocentowanym rachunku bankowym naliczone odsetki stanowią ich pożytek cywilny, to jasnym jest, że przypadają one właścicielowi tych sum.

Komisja Kodyfikacyjna Prawa Cywilnego w listopadzie 2009 r. opracowała projekt ustawy zmieniającej k.p.c. W zakresie omawianej problematyki zaproponowano dodanie par. 2 w art. 808 k.p.c. o treści: Odsetki od sum złożonych na rachunek depozytowy sądu tytułem nabycia przedmiotu egzekucji, wchodzą w skład sumy uzyskanej w egzekucji. Odsetki należne za okres od dnia sporządzenia planu podziału sumy uzyskanej w egzekucji do dnia wykonania planu zwraca się dłużnikowi. Projektowany przepis dotyczy wyłącznie postępowania egzekucyjnego, zatem poza nim będą miały nadal zastosowanie powołane przepisy ogólne, tj. art. 53 par. 2 i art. 55 par. 1 k.c.

Póki co, na gruncie aktualnie obowiązujących przepisów należy przyjąć, że przy sporządzaniu i wykonywaniu planów podziału pomiędzy wierzycieli sumy uzyskanej z egzekucji nie należy uwzględniać odsetek od kwot znajdujących się w depozycie sądowym, zatem przypadają one zawsze właścicielowi zdeponowanej sumy. Oznacza to, że odsetki naliczone od kwot przekazanych na rachunek depozytowy sądu w toku egzekucji w aktualnym stanie prawnym przypadać będą przeważnie dłużnikowi, wyjątkowo zaś nabywcy licytacyjnemu (do czasu przejścia na niego praw własności zlicytowanej rzeczy), a odsetki od kwot złożonych do depozytu przez osoby trzecie przypadają tym osobom.

Z przedstawionych rozważań wynika, że w obecnym stanie prawnym sądy nie mają prawa przetrzymywać tych odsetek po zwrocie zdeponowanego kapitału i powinny się z nich również rozliczyć.

@RY1@i02/2010/012/i02.2010.012.087.006a.001.jpg@RY2@

Andrzej Antkiewicz, sędzia Sądu Rejonowego w Grudziądzu. Obecnie delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości

sędzia Sądu Rejonowego w Grudziądzu.

Obecnie delegowany do Ministerstwa Sprawiedliwości

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).