Kiedy i jak rozwiązywać spory, korzystając z mediacji

W sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd powinien w każdym stanie postępowania dążyć do ich ugodowego załatwienia. W tych sprawach strony mogą także zawrzeć ugodę przed mediatorem. Tak właśnie brzmiący art. 10 kodeksu postępowania cywilnego zmienił kilka lat temu podejście do mediacji, dając większe możliwości jej stosowania przy rozwiązywaniu sporów. Korzystają z niej także przedsiębiorcy.

Do mediacji nie można nikogo zmusić. Jest to dobrowolny sposób rozwiązywania sporów. Jeśli jest na nią zgoda, prowadzi się ją albo na podstawie umowy o mediację, albo postanowienia sądu, który skieruje strony do mediacji. Umowa może być zawarta także przez wyrażenie przez stronę zgody na mediację, gdy druga strona złożyła wniosek o jej przeprowadzenie, dołączając dowód doręczenia jego odpisu drugiej stronie. W umowie trzeba określić przedmiot mediacji, osobę mediatora albo sposób jego wyboru.

Mediatorem może być osoba fizyczna mająca pełną zdolność do czynności prawnych, korzystająca w pełni z praw publicznych. Nie może nim być sędzia, chyba że jest sędzią w stanie spoczynku.

Przepisy nie określają, ilu mediatorów może działać w kraju. Swoich stałych mediatorów mogą mieć organizacje społeczne i zawodowe, które mają również prawo tworzyć ośrodki mediacyjne. Takich ośrodków, centrów czy stowarzyszeń mediacji wciąż przybywa. Nietrudno je odszukać - na hasło mediacje otwiera się w wyszukiwarkach internetowych sporo adresów. Poza tym informacje o listach stałych mediatorów oraz o ośrodkach mediacyjnych są przekazywane prezesom sądów okręgowych. Wpis na listę wymaga wcześniejszej zgody mediatora, wyrażonej na piśmie.

Mediatorowi przysługuje wynagrodzenie i zwrot wydatków związanych z prowadzeniem sprawy. Może on jednak wyrazić zgodę na mediację bez wynagrodzenia. Wynagrodzenie i zwrot wydatków obciążają strony.

Zasadą jest, że mediację prowadzi się przed postępowaniem sądowym, a jeśli strony na to się zgodzą, także w toku sprawy. Wszczęcie mediacji przez stronę następuje z chwilą doręczenia mediatorowi wniosku o przeprowadzenie mediacji, z dołączonym dowodem doręczenia jego odpisu drugiej stronie.

Jeśli stały mediator w ciągu tygodnia od doręczenia wniosku odmówi przyjęcia sprawy, mediacja nie może się rozpocząć. Do jej wszczęcia nie może dojść także wtedy, gdy strony:

● zawrą umowę o mediację, wskazując w niej jako mediatora osobę niebędącą stałym mediatorem, a osoba ta, w ciągu tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku o przeprowadzenie mediacji, odmówi tego;

● strony zawrą umowę o mediację bez wskazania mediatora i osoba, do której strona zwróciła się o przeprowadzenie mediacji, w ciągu tygodnia od dnia doręczenia jej wniosku o mediację, nie wyrazi na to zgody albo druga strona w terminie tygodnia nie wyrazi zgody na osobę mediatora;

● nie zawrą umowy o mediację, a druga strona nie wyrazi zgody na mediację.

We wniosku o przeprowadzenie mediacji trzeba wskazać strony sporu, dokładnie określić żądanie, przytaczając okoliczności je uzasadniające. Wniosek musi być podpisany przez strony, trzeba w nim ponadto wymienić składane załączniki. W przypadku zawarcia pisemnej umowę o mediację do wniosku należy dołączyć jej odpis.

O mediację mogą zabiegać nie tylko strony zainteresowane takim rozwiązaniem sporu (mediacją umowną, czyli zawartą na podstawie wspomnianej umowy cywilnej). O takiej drodze dojścia do porozumienia i zamknięcia sprawy może zdecydować również sąd, do którego ona trafi. Może on aż do zamknięcia pierwszego posiedzenia wyznaczonego na rozprawę skierować strony do mediacji - jeżeli sprawa nie jest rozpoznawana w postępowaniu nakazowym, upominawczym i uproszczonym.

Po zamknięciu wspomnianego posiedzenia sąd może wydać postanowienie o mediacji wyłącznie wtedy, gdy zgodzą się na to obie strony. Należy pamiętać, że skierowanie przez sąd do takiego sposobu rozwiązania sporu jest możliwe tylko raz w toku postępowania.

Postanowienie o skierowaniu do mediacji może być wydane na posiedzeniu niejawnym. Do mediacji jednak nie dojdzie, jeżeli strona w ciągu tygodnia od dnia ogłoszenia lub doręczenia tego postanowienia o skierowaniu do mediacji nie wyraziła zgody na mediację.

Mediator jest wyznaczony przez sąd, ale to nie jest przymus, strony nie muszą się godzić na wskazanie sądu. Mogą wybrać innego mediatora. Co ważne, na zgodny wniosek stron sąd może upoważnić mediatora do zapoznania się z aktami sprawy.

Czas trwania mediacji prowadzonej w wyniku wspomnianego postanowienia jest określony przez sąd i nie może przekroczyć miesiąca. Strony mają prawo wnieść o wyznaczenie dłuższego terminu na przeprowadzenie mediacji. Muszą być w tym jednak zgodne. Ich wspólna zgoda jest również potrzebna, jeśli w trakcie mediacji okaże się, że chcą one termin jej prowadzenia przedłużyć.

Przewodniczący wyznacza rozprawę po upływie terminu przeznaczonego na mediację. Datę wcześniejszą może przyjąć wtedy, gdy choćby jedna ze stron oświadczy, że nie zgadza się na mediację.

Kiedy tylko wiadomo, że spór będzie rozstrzygany ugodowo bez udziału sądu, mediator musi niezwłocznie ustalić termin i miejsce posiedzenia mediacyjnego. Wyznaczenie takiego posiedzenia nie będzie jednak konieczne, jeżeli strony zgodzą się mediację bez niego.

Postępowanie mediacyjne nie jest jawne. Mediator musi zachować w tajemnicy fakty, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z tego obowiązku. Powierzona mediatorowi sprawa musi być przez niego prowadzona bezstronnie. Po jej zakończeniu z przebiegu mediacji sporządza się protokół. Podaje się w nim miejsce i czas przeprowadzenia mediacji, imiona, nazwiska (nazwy) i adresy stron, imię i nazwisko oraz adres mediatora i oczywiście wynik mediacji. Protokół podpisuje mediator. Warto przy tym dodać, że w postępowaniu cywilnym mediator nie może być świadkiem co do faktów, o których dowiedział się w związku z prowadzeniem mediacji, chyba że strony zwolnią go z obowiązku zachowania tajemnicy mediacji.

W przypadku gdy sprawę kończy ugoda zawarta przed mediatorem, musi ona znaleźć się w protokole albo być do niego dołączona. Ugodę muszą podpisać strony, a jeśli jest to niemożliwe, mediator informuje o tym w protokole.

Strony otrzymują odpis protokołu. Wręcza im go mediator.

O ugodzie musi się dowiedzieć sąd, gdyż to on ją zatwierdza, a tym samym uprawomocnia. Po jej zawarciu mediator ma w związku z tym obowiązek niezwłocznego złożenia protokołu w tym sądzie, który miałby rozpoznawać sprawę (według właściwości ogólnej lub wyłącznej), gdyby strony chciały skierować spór do rozstrzygnięcia sądownego. Natomiast w przypadku mediacji, do której doszło na skutek skierowania do niej sprawy przez sąd, protokół musi trafić do sądu, który ją rozpoznawał.

Stały mediator może odmówić prowadzenia mediacji tylko z ważnych powodów, o których musi niezwłocznie powiadomić strony, a także sąd, jeżeli przez niego do mediacji zostały skierowane strony sporu

Bezskuteczne jest powoływanie się w toku postępowania przed sądem lub sądem polubownym na propozycje ugodowe, propozycje wzajemnych ustępstw lub inne oświadczenia składane w postępowaniu mediacyjnym

Ugoda zawarta przed mediatorem zobowiązuje sąd - na wniosek strony - do niezwłocznego przeprowadzenia postępowania dla jej zatwierdzenia. Ugoda, która ma być zrealizowana egzekucyjnie, jest zatwierdzana przez nadanie jej przez sąd klauzuli wykonalności. W innym przypadku zatwierdzenie jest dokonywane w postanowieniu wydanym na posiedzeniu niejawnym.

Zatwierdzenie ugody nie jest zwykłą formalnością. Sąd może jej nie uznać. Dotyczy to każdej ugody sprzecznej z prawem lub zasadami współżycia społecznego albo której celem jest obejście prawa, a nawet gdy jest niezrozumiała lub zawiera sprzeczności. W takich przypadkach sąd albo odmówi nadania ugodzie klauzuli wykonalności, albo zatwierdzenia ugody zawartej przed mediatorem, w całości lub części.

W każdym razie bez zatwierdzenia ugody nie można jej uznać za wiążącą (ważną), nawet jeżeli zgadzają się na nią obie strony. Dopiero po jej uznaniu przez sąd ma ona moc prawną - taką jak ugoda zawarta przed sądem.

Przy okazji warto wiedzieć, że o randze ugody przed mediatorem świadczy to, że stanowi ona tytuł egzekucyjny na równi np. z wyrokiem sadu polubownego.

Mediacja ma ponadto to do siebie, że jej wszczęcie przerywa bieg przedawnienia sprawy. Ma to istotne znaczenie, ponieważ zgodnie z prawem cywilnym, po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. W przypadku przerwy ze względu na mediację zacznie ono biec na nowo dopiero, gdy zostanie zakończone postępowanie sądowe.

Postanowienia wynikające z mediacji mają też dość długi termin ważności. Roszczeń określonych w ugodzie zawartej przed mediatorem i zatwierdzonej przez sąd można dochodzić przez dziesięć lat. Prawo to przysługuje nawet wtedy, gdy termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju jest krótszy. Natomiast w przypadku, gdy stwierdzone w ugodzie roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.

Jeżeli strony zawarły przed mediatorem ugodę zatwierdzoną przez sąd, dalsze prowadzenie postępowania nie ma uzasadnienia. Jego umorzenie może zapaść na posiedzeniu niejawnym. Istnieje też prawo do kwestionowania decyzji sądu co do samej ugody. Zażalenie na postanowienie sądu I instancji i zarządzenie przewodniczącego, których przedmiotem jest zatwierdzenie ugody zawartej przed mediatorem, składa się do sądu II instancji.

Koszty mediacji prowadzonej na skutek skierowania przez sąd są kosztami procesu. Jeżeli postępowanie cywilne zostanie wszczęte w ciągu trzech miesięcy od dnia zakończenia mediacji, która nie doprowadzi do ugody albo w ciągu trzech miesięcy od dnia uprawomocnienia się postanowienia o odmowie zatwierdzenia przez sąd ugody umownej, do niezbędnych kosztów procesu zalicza się także koszty mediacji w wysokości nieprzekraczającej czwartej części opłaty.

Do kosztów mediacji, stanowiących niezbędne koszty procesu prowadzonego przez stronę osobiście lub przez pełnomocnika, który nie jest adwokatem, radcą prawnym lub rzecznikiem patentowym, zalicza się poniesione przez nią koszty sądowe, koszty przejazdów do sądu strony lub jej pełnomocnika oraz równowartość zarobku utraconego wskutek stawiennictwa w sądzie. Suma kosztów przejazdów i równowartość utraconego zarobku nie może przekraczać wynagrodzenia jednego adwokata wykonującego zawód w siedzibie sądu procesowego. Do niezbędnych kosztów procesu strony reprezentowanej przez adwokata zalicza się wynagrodzenie, jednak nie wyższe niż stawki opłat określone w odrębnych przepisach i wydatki jednego adwokata, koszty sądowe oraz koszty nakazanego przez sąd osobistego stawiennictwa strony.

Ważną zasadą mediacji prowadzonej na skutek skierowania przez sąd i zakończonej ugodą jest to, że jej koszty znoszą się wzajemnie, chyba że strony postanowią inaczej.

Zgodnie z ustawą o kosztach sądowych w sprawach cywilnych do kosztów tych należą opłaty i wydatki (kosztów mediacji ustawa nie zalicza do wydatków). Ogólną regułą jest, że do ich uiszczenia zobowiązana jest strona, która wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Opłacie podlegają przede wszystkim takie pisma, jak:

● pozew i pozew wzajemny,

● apelacja i zażalenie,

● skarga kasacyjna i skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia;

● sprzeciw od wyroku zaocznego;

● zarzuty od nakazu zapłaty;

● interwencja główna i uboczna;

● wnioski o: wszczęcie postępowania nieprocesowego, ogłoszenie upadłości, wpis i wykreślenie w księdze wieczystej, wpis w Krajowym Rejestrze Sądowym i w rejestrze zastawów oraz o zmianę i wykreślenie tych wpisów;

● skarga o: wznowienie postępowania, uchylenie wyroku sądu polubownego, na orzeczenie referendarza sądowego, na czynności komornika;

● odwołanie od decyzji oraz zażalenie na postanowienie prezesa Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów, prezesa Urzędu Regulacji Energetyki, prezesa Urzędu Regulacji Telekomunikacji i Poczty, prezesa Urzędu Transportu Kolejowego, przewodniczącego Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji.

Opłacie podlega też wniosek o wydanie na podstawie akt: odpisu, wypisu, zaświadczenia, wyciągu, innego dokumentu oraz kopii, a nadto wniosek o wydanie odpisu księgi wieczystej (opłata kancelaryjna).

Przywołana ustawa określa nie tylko, kto, kiedy i od jakich czynności musi wnieść opłaty, ale także okoliczności uzasadniające umorzenie należności, rozłożenie ich na raty i zwrot. Gdy chodzi o mediacje, przewiduje ona, że sąd z urzędu zwróci stronie (powodowi) trzy czwarte opłaty wniesionej od pisma wszczynającego postępowanie w I instancji, w przypadku, gdy w toku tego postępowania dojdzie do zawarcia ugody przed mediatorem. Jest to z pewnością finansowa ulga dla przedsiębiorców, którzy rozważają rozwiązanie spornej sprawy przez mediację.

@RY1@i02/2010/010/i02.2010.010.185.002a.001.jpg@RY2@

Mediacje gospodarcze w Polsce

W Społecznej Radzie ds. Alternatywnych Metod Rozwiązywania Sporów i Konfliktów przy Ministrze Sprawiedliwości powstał projekt ustawy o mediatorach i zasadach prowadzenia mediacji w sprawach skierowanych przez organy procesowe. Zapowiada on m.in. zmiany w regulacjach dotyczących osoby mediatora. Przewiduje np., że mediatorami zawodowymi nie będą mogły być osoby związane z szeroko rozumianym wymiarem sprawiedliwości, m.in. czynni zawodowo sędziowie i prokuratorzy, a także adwokaci, radcowie prawni oraz aplikanci do tych zawodów. W ocenie przeciwnych temu środowisk prawniczych ta zmiana byłaby rozwiązaniem kontrowersyjnym i niespotykanym na arenie międzynarodowej.

W Unii Europejskiej zasady mediacji reguluje Dyrektywa Parlamentu Europejskiego i Rady 2008/52/EC z 21 maja 2008 r. o niektórych aspektach mediacji w sprawach cywilnych i handlowych. Zobowiązuje ona kraje członkowskie do jej wykonania do 21 maja 2011 r. Jedynie na realizację art. 10 (dotyczącego informacji na temat właściwych sądów i organów) dano mniej czasu, bo do 21 listopada 2010 r. Wiele z postanowień tej dyrektywy już wcielono do polskiego prawa.

iwona.jackowska@infor.pl

Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93, z późn. zm.).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz 296 z późn. zm.).

Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. nr 167, poz. 1398).