Trzeba określić termin odstąpienia od umowy

1. Przesłanką, od której uzależniona jest skuteczność umownego prawa odstąpienia (art. 395 par. 1 k.c.), jest oznaczenie terminu, w czasie którego możliwe będzie odstąpienie od umowy.

W świetle art. 483 par. 1 k.c., obowiązek zapłaty przez dłużnika kary umownej zastrzeżonej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania powstaje tylko o tyle, o ile zachodzą przesłanki odpowiedzialności kontraktowej dłużnika określone w art. 471 k.c.

Powódka CCS D. Sp. z o.o. domagała się zasądzenia od pozwanej K.S.A. kwoty 159 088 zł wraz z ustawowymi odsetkami tytułem kary umownej za nieterminowe wykonanie umowy. Pozwana, powołując się na postanowienia umowy, broniła się zarzutem, że skutecznie od umowy odstąpiła. Sąd okręgowy w całości uwzględnił powództwo. Apelacja pozwanej od tego wyroku została oddalona przez sąd apelacyjny.

Strony zawarły umowę, na mocy której pozwana zobowiązała się do wykonania usługi polegającej na sprzedaży, wdrożeniu i serwisowaniu dla powódki aplikacji System Obsługi Zamówień. Wykonanie przedmiotu umowy miało nastąpić w etapach. Ostatni miał zostać wykonany najpóźniej do 29 lutego 2008 r. W par. 11 ust. 1 umowy strony postanowiły, że w przypadku przekroczenia przez pozwaną umówionego terminu zakończenia ostatniego etapu prac zapłaci ona powódce karę umowną w wysokości 0,5 proc. wynagrodzenia, za każdy dzień roboczy przekroczenia. Zawarto także zapis, że każda ze stron ma prawo odstąpić od umowy za zapłatą odstępnego w wysokości 10 proc. wynagrodzenia. Powódka przekazała pozwanej informacje i dane niezbędne do opracowania i zindywidualizowania przedmiotu umowy oraz uiściła przedpłatę w wysokości 60282,52 zł. Zakupiła od pozwanej serwery za kwotę 85034 zł oraz poniosła koszty zatrudnienia pracowników obsługujących realizację umowy, które wyniosły 121 111,25 zł. Powódka liczyła na zwiększenie o 1 mln zł zysków ze swojej działalności po wdrożeniu systemu. Pozwana nie wywiązała się z zawartej umowy w terminie. 21 października 2008 r. powódka wezwała pozwaną do zapłaty kary umownej w wysokości 159 088 zł. Natomiast pozwana 19 stycznia 2009 r. złożyła oświadczenie o odstąpieniu od umowy oraz uiściła kwotę 19520 zł tytułem odstępnego. Kwota ta została zwrócona pozwanej przez powódkę.

Sądy obu instancji uznały, że oświadczenie pozwanej o odstąpieniu od umowy nie wywołało żadnych skutków prawnych. Przesłanką, od której uzależniona jest skuteczność umownego prawa odstąpienia, jest oznaczenie terminu, w czasie którego możliwe będzie odstąpienie od umowy. Zapisy umowy bez oznaczenia terminu, w czasie którego będzie możliwe skorzystanie z prawa odstąpienia od umowy, są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem art. 395 par. 1 k.c. Skoro strony nie oznaczyły terminu, do którego każda z nich może skorzystać z umownego prawa odstąpienia, to zastrzeżenie to jest nieważne. Czynność prawna jest sprzeczna z ustawą (art. 58 par. 1 k.c.) nie tylko, gdy zawiera postanowienia z nią niezgodne, ale również gdy nie zawiera postanowień nakazanych przez prawo. Sankcją nieważności nie była dotknięta cała umowa, a jedynie jej postanowienie dotyczące prawa odstąpienia - pozwana i tak przystąpiłaby do umowy, gdyby wskazane zastrzeżenie umowne nie zostało w niej zawarte. W świetle art. 58 par. 3 k.c., który stanowi, że jeżeli nieważnością dotknięta jest tylko część czynności prawnej, czynność pozostaje w mocy co do pozostałych części, chyba że z okoliczności wynika, iż bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana, chodzi o ustalenie, czy uwzględniając konkretne okoliczności, w jakich czynność prawną podjęto, i zakładając rozsądną ich ocenę, doszłoby do dokonania czynności prawnej przez strony bez nieważnych postanowień, czy też nie. Dokonane w sprawie ustalenia pozwalały uznać, że strony umowy zawarłyby ją również bez nieważnego zastrzeżenia umownego. Artykuł 58 par. 3 k.c. wyraża domniemanie przemawiające za utrzymaniem ważnej części czynności prawnej. Zasadą, w przypadku gdy nieważnością dotknięta jest jedynie część czynności prawnej, jest zachowanie w mocy pozostałych części tej czynności. W razie zaś nieważności określonego składnika umowy, strona żądająca uznania jej w całości za nieważną zobowiązana jest udowodnić, iż umowa nie zostałaby zawarta bez postanowienia dotkniętego nieważnością (art. 58 par. 3 in fine i art. 6 k.c.).

Obowiązek zapłaty przez dłużnika kary umownej zastrzeżonej na wypadek niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania powstaje tylko o tyle, o ile zachodzą przesłanki odpowiedzialności kontraktowej dłużnika określone w art. 471 k.c. Dłużnik uwolni się od obowiązku zapłaty kary umownej, jeżeli wykaże, że niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania jest następstwem okoliczności, za które nie ponosi odpowiedzialności. Chodzi tu o dowód niezawinienia niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania, gdyż zgodnie z art. 472 k.c., jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności - czyli za swą winę. Pozwana nie wykazała, aby nie ponosiła winy za brak terminowego wykonania umowy. Sądy obu instancji nie znalazły podstaw do miarkowania zastrzeżonej kary umownej. Umowa nie została w znacznej części wykonana, a kara umowna nie była rażąco wygórowana. W sporze o zasadność zapłaty kary umownej nie ma znaczenia kwestia występowania szkody po stronie wierzyciela, zarówno jako przesłanka aktualizująca roszczenie wierzyciela, jak i w razie wykazania przez dłużnika braku wystąpienia szkody (art. 484 par. 1 k.c.). Kwestia nieistnienia w ogóle szkody lub jej nieznacznego rozmiaru może być brana pod uwagę dopiero w związku z rozważeniem miarkowania wysokości kary umownej (art. 484 par. 2 k.c.).

Najistotniejszą kwestią rozstrzyganą w tej sprawie było umowne prawo odstąpienia od umowy. Przy zawieraniu umów strony, zastrzegając to prawo, często pomijają określenie terminu, w ciągu którego będzie przysługiwać prawo odstąpienia od umowy. Tymczasem brak określenia terminu powoduje nieważność tego zastrzeżenia albo całej umowy, jeżeli okoliczności wskazują, że bez postanowień dotkniętych nieważnością umowa nie zostałaby zawarta.