W jaki sposób egzekwować ugody zawarte przed sądem

Ugoda sądowa przede wszystkim wywołuje skutki w sferze praw i obowiązków stron. Oznacza to, że jej wykonanie podlega ocenie w kontekście art. 471 kodeksu cywilnego, regulującego skutki niewykonania lub nienależytego wykonania umowy. Z drugiej strony jest ona również czynnością wywołującą skutki na gruncie prawa procesowego. W praktyce najczęściej prowadzi ona do umorzenia postępowania i podlega ocenie sądu z punktu widzenia zgodności z prawem i zasadami współżycia społecznego.

Zgodnie z art. 917 kodeksu cywilnego przez ugodę strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w zakresie istniejącego między nimi stosunku prawnego w tym celu, aby uchylić niepewność co do roszczeń wynikających z tego stosunku lub zapewnić ich wykonanie albo by uchylić spór istniejący lub mogący powstać. Równocześnie uchylenie się od skutków prawnych ugody zawartej pod wpływem błędu jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy błąd dotyczy stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność, by nie powstały, gdyby w chwili zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy. Nie można się jednak uchylić od skutków ugody z powodu odnalezienia dowodów co do roszczeń, których ugoda dotyczy, chyba że została zawarta w złej wierze.

Przechodząc na grunt procesowy, należy wskazać, że osnowa ugody zawartej przed sądem powinna być wciągnięta do protokołu rozprawy i stwierdzona podpisami stron. Z kolei gdy jej postanowienia znajdują się w pełnym brzmieniu w załączniku do protokołu, to strony podpisują załącznik. Natomiast w sytuacji gdy strona nie może podpisać ugody, niemożność i jej przyczyny muszą być także stwierdzone w protokole. Kolejną konsekwencją ugody jest umorzenie postępowania wobec faktu, że wydanie wyroku stało się zbędne.

Strony, aby doprowadzić do ugody, muszą m.in. poczynić sobie wzajemne ustępstwa. Co ważne, muszą to być ustępstwa obu stron. Jest to warunek konieczny do uznania czynności prawnej za ugodę.

Zawarcie ugody sądowej powoduje zwrot połowy uiszczonej opłaty od pisma wszczynającego postępowanie w instancji, w której sprawa zakończyła się zawarciem tej ugody. W przeważającej większości spraw będzie to po prostu połowa opłaty sądowej uiszczonej od pozwu. Ugoda procesowa stanowi tytuł egzekucyjny, a po nadaniu jej klauzuli wykonalności staje się tytułem wykonawczym uprawniającym do wszczęcia postępowania egzekucyjnego. Ugoda zobowiązuje również sąd do umorzenia postępowania w zakresie objętym ugodą.

W uzasadnieniu do wyroku z 7 lutego 2006 r. Sąd Najwyższy (IV CK 393/2005, LexPolonica nr 399505) podkreślił, że rodzaj i zakres wzajemnych ustępstw mogą być różne i obiektywnie rzecz biorąc, nie muszą one być jednakowo ważne. Wzajemne ustępstwa nie muszą być także ekwiwalentne. Na to, czy coś jest ustępstwem strony na rzecz drugiej strony, wskazuje nie tylko treść stosunku prawnego, na tle którego zawierana jest ugoda, ale wówczas gdy celem ugody jest zapewnienie wykonania roszczenia, także okoliczności, w jakich może zostać ono wykonane. Jednocześnie Sąd Najwyższy wyjaśnił, że wzajemne ustępstwa czynione sobie przez strony nie muszą być wymienione w treści samej ugody. Na ich istnienie mogą wskazywać okoliczności zawarcia ugody, które mogą zostać ustalone w postępowaniu sądowym na podstawie wszelkich dopuszczalnych w tym postępowaniu dowodów.

W przypadku zawarcia ugody i wydania przez sąd postanowienia o umorzeniu postępowania zainteresowany ma możliwość zaskarżenia tego postanowienia zażaleniem. W tym celu strona może w terminie siedmiu dni od ogłoszenia postanowienia na rozprawie złożyć do sądu pisemny wniosek o doręczenie postanowienia wraz z uzasadnieniem, a następnie w terminie siedmiu dni liczonych od doręczenia stronie postanowienia z uzasadnieniem złożyć zażalenie do sądu, który wydał to postanowienie. Okolicznościami, które mogą prowadzić do uchylenia się od skutków prawnych ugody, mogą być przede wszystkim wady oświadczenia woli. Wadami tymi mogą być: złożenie oświadczenia w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli, w szczególności z powodu choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby nawet przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych, złożenie oświadczenia drugiej stronie za jej zgodą dla pozoru, błąd (musi on dotyczyć stanu faktycznego, który według treści ugody obie strony uważały za niewątpliwy, a spór albo niepewność nie powstałyby, gdyby w chwili zawarcia ugody strony wiedziały o prawdziwym stanie rzeczy), podstęp czy bezprawna groźba.

Nie każda ugoda sądowa nadaje się do egzekucji. Nie będzie na przykład możliwe wyegzekwowanie ugody, w której strony ustaliły, że strony łączy umowa o pracę. Wprawdzie ugody te są w pełni skuteczne, jednak nie podlegają egzekucji sądowej. Jeżeli jednak w ugodzie sądowej zawarto dla stron określone obowiązki, to powinny one zostać dobrowolnie wykonane. W przeciwnym wypadku ugoda podlega wykonaniu w trybie przepisów kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu egzekucyjnym. Nie jest przy tym istotne, z jakich przyczyn, zawinionych czy niezawinionych, strona nie wykonuje ugody.

Zgodnie z art. 776 i 777 pkt 1 kodeksu postępowania cywilnego ugoda zawarta prawomocnie przed sądem jest tytułem egzekucyjnym, który po opatrzeniu go klauzulą wykonalności stanowi tytuł wykonawczy.

Przepisy kodeksu postępowania cywilnego przewidują, że z powagi rzeczy osądzonej korzystają wyłącznie orzeczenia o charakterze merytorycznym, np. wyroki czy nakazy zapłaty. Natomiast w sprawie, w której strony podpisują ugodę, spór pomiędzy nimi zostaje rozstrzygnięty w ugodzie, co czyni wydanie wyroku zbędnym. Postępowanie w sprawie musi zostać jednak zakończone, dlatego wydawane jest postanowienie o umorzeniu postępowania, które ma charakter wyłącznie formalny. W praktyce więc zawarcie ugody i wydanie postanowienia o umorzeniu postępowania nie stoi na przeszkodzie wytoczeniu przez czytelnika kolejnego powództwa. Nie oznacza to jednak, iż wygra on sprawę. W takiej sytuacji sąd powinien oddalić powództwo, ponieważ ugoda jest umową stron, w której w wyniku wzajemnych ustępstw ustaliły one, iż sąsiad ma zapłacić czytelnikowi wyłącznie kwotę określoną w ugodzie. Jest to tak zwana powaga rzeczy ugodzonej prowadząca zawsze do wydania merytorycznego rozstrzygnięcia, a nie odrzucenia pozwu.

Klauzula wykonalności to nic innego, jak postanowienie sądu wraz z uzasadnieniem, stwierdzające, że każdy, kogo ugoda dotyczy, powinien poddać się jej postanowieniom. Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności sąd rozpoznaje niezwłocznie, nie później jednak niż w terminie trzech dni od dnia jego złożenia. Jeżeli dłużnik wskazany w ugodzie nie wykona jej postanowień, a wierzyciel, na rzecz którego miało nastąpić świadczenie, dysponuje takim tytułem wykonawczym to jest on uprawniony do złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji. Do wniosku musi on dołączyć oryginał tytułu wykonawczego.

Po nadaniu klauzuli osoba uprawniona z ugody (jako wierzyciel) może złożyć wniosek o wyegzekwowanie obowiązków zawartych w ugodzie. To, który z organów będzie właściwym podmiotem egzekucyjnym, oraz tryb, w jakim toczyć się będzie egzekucja, zależą od tego, czy z ugody wynika obowiązek spełnienia świadczenia pieniężnego (zapłata konkretnej kwoty) czy niepieniężnego (np. wydanie świadectwa pracy pracownikowi). W tej pierwszej sytuacji organem egzekucyjnym będzie komornik sądowy. Inaczej jest natomiast, gdy ugoda obejmuje obowiązki o charakterze niepieniężnym. W takim przypadku wierzyciel zainteresowany egzekucją powinien złożyć stosowny wniosek do sądu rejonowego, w którego okręgu czynność ma być wykonana. Sąd będzie egzekwował wykonanie tej czynności poprzez nakładanie na dłużnika tzw. grzywien przymuszających.

Na podstawie art. 760 k.p.c. wierzyciel może złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji ustnie do protokołu lub w formie pisemnej. We wniosku należy wskazać świadczenie, które ma być spełnione, sposób egzekucji i trzeba dołączyć oryginał tytułu wykonawczego. Należy również dokładnie wskazać, jakiego świadczenia oczekujemy - nie wystarcza przy tym sama treść ugody, bo wierzyciel może np. żądać części należności. W przypadku błędów bądź nieścisłości zawartych we wniosku może on zostać zwrócony wierzycielowi w celu jego poprawienia.

W treści samego wniosku należy podać wysokość należności głównej i odsetek. Ponadto należy wskazać sposób egzekucji - najlepiej w tytule wniosku - np. z ruchomości, z wynagrodzenia za pracę, z nieruchomości itp. Nie trzeba podawać rodzaju egzekucji (egzekucja świadczeń pieniężnych, niepieniężnych itp.). Wniosek, który podaje sam rodzaj egzekucji, a nie jej sposób, zostanie zwrócony w celu uzupełnienia braków. Ponadto należy dokładnie oznaczyć składniki mienia dłużnika, z których ma być ściągane roszczenie. Oznacza to, że trzeba poszukać składników tego majątku - przy egzekucji z nieruchomości należy podać numer księgi wieczystej, sąd i opisać nieruchomość. Nie ma takich problemów przy egzekucji z ruchomości. W tej sytuacji bowiem egzekucja będzie prowadzona ze wszystkich rzeczy będących w posiadaniu dłużnika - dlatego nie trzeba ich wymieniać.

Po poprawnym złożeniu wniosku komornik przystąpi do czynności egzekucyjnych, których celem będzie wyegzekwowanie stwierdzonych w ugodzie obowiązków.

● odwołanie ugody sądowej może nastąpić w ciągu siedmiu dni od ogłoszenia (względnie doręczenia) postanowienia o umorzeniu postępowania. W takim wypadku trzeba zaskarżyć je zażaleniem, wskazując na przyczyny takiej decyzji;

● po prawomocnym umorzeniu postępowania jest możliwe uchylenie się od materialnych skutków ugody. Można wytoczyć proces o ustalenie nieważności ugody z powołaniem się na wady oświadczenia woli (np. brak świadomości lub swobody);

● ugoda sądowa nie korzysta z powagi rzeczy osądzonej, jednak co do egzekucji nie podlega ona żadnym odrębnościom. Po nadaniu klauzuli wykonalności może stać się - jako tytuł wykonawczy - podstawą czynności komornika.

Łukasz Sobiech

lukasz.sobiech@infor.pl

Ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 ze zm.).