Umowa jest zawarta z chwilą uprawomocnienia się wyroku

Jedynym zgodnym z przepisami rozstrzygnięciem jest zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli, których domaga się powódka, za jednoczesną zapłatą przez nią odpowiednich sum pieniężnych, wynikających z prawa pozwanych do uzyskania zachowku.

Powódka wniosła o zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli o oznaczonej w pozwie treści. Dotyczyło ono przeniesienia, w wykonaniu zapisu zawartego w testamencie, przysługującego jej udziału, wynoszącego 1/3 części udziału w lokalu mieszkalnym. Pozwane podniosły zarzut ograniczenia ich odpowiedzialności do kwoty przekraczającej zachowek. Sąd okręgowy uwzględnił powództwo, jednocześnie ograniczając odpowiedzialność każdej z pozwanych do nadwyżki ponad określoną kwotę (tj. 43 997 zł i 42 907 zł). Od wyroku apelację wniosła powódka.

Sąd apelacyjny zmienił wyrok w ten sposób, że słowa: "ograniczając jej odpowiedzialność do nadwyżki ponad kwotę 43 997 zł i 42 907 zł" zastąpił słowami: "za jednoczesną zapłatą przez powódkę na rzecz każdej z pozwanych - odpowiednio - kwoty 43 997 zł i 42 907 zł" i oddalił apelację w pozostałym zakresie. Zdaniem sądu apelacja zasługuje na uwzględnienie w zakresie, w jakim zarzuca niewykonalność zaskarżonego wyroku. Przepis art. 64 k.c. nie jest samoistną podstawą do kreowania obowiązku złożenia oznaczonego oświadczenia woli. Stanowi on jedynie podstawę do stwierdzenia przez sąd, że dłużnik ma obowiązek złożenia oświadczenia woli. Zobowiązanie do złożenia stosownego oświadczenia woli może wynikać ze źródeł o różnym charakterze (z ustawy lub z ważnej czynności prawnej).

W sprawie niniejszej podstawą złożenia przez pozwane oświadczenia woli w przedmiocie przeniesienia prawa do udziału wynoszącego 1/3 części w stanowiącym odrębną nieruchomość lokalu mieszkalnym, wynika z przepisu art. 970 k.c. i 971 k.c. Wskutek ustanowienia zapisu powstaje - z chwilą otwarcia spadku - między zapisobiorcą a obciążonym zapisem stosunek zobowiązaniowy, na podstawie którego zapisobierca może żądać od obciążonego spełnieniem świadczenia stanowiącego przedmiot zapisu. Jeżeli przedmiotem zapisu jest udział w prawie własności nieruchomości, to do wykonania obowiązku wynikającego z zapisu konieczne jest przeniesienie tego prawa na zapisobiorcę w formie prawem przepisanej, tzn. przez zawarcie umowy rzeczowej. Z art. 156 k.c. wynika, że jeżeli zawarcie umowy przenoszącej własność następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z zapisu, to ważność tej umowy zależy od istnienia tego zobowiązania. Odmowa zaś spadkobiercy wykonania zapisu tak określonego uzasadnia powództwo zapisobiorcy z art. 64 k.c. o wydanie orzeczenia zastępującego brakujące oświadczenie woli spadkobiercy.

Sąd okręgowy uwzględniając powództwo w niniejszej sprawie, stanął przed problemem, w jaki sposób zabezpieczyć wynikające z art. 998 par. 1 k.c. uprawnienie pozwanych do należnego im zachowku. Zdaniem sądu - jedynym zgodnym z przepisami i jednocześnie kończącym spór rozstrzygnięciem jest zobowiązanie pozwanych do złożenia oświadczenia woli, których domaga się powódka, za jednoczesną zapłatą przez nią odpowiednich sum pieniężnych, wynikających z prawa pozwanych do uzyskania zachowku. Wbrew twierdzeniom apelującej takie sformułowanie wyroku nie stoi w sprzeczności z treścią art. 157 par. 1 k.c., bowiem nie mamy tu do czynienia z warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c., a wyrok wydany w sprawie nie przenosi na powódkę 2/3 części udziału we własności lokalu, a jedynie zastępuje niezbędne do dokonania czynności oświadczenie woli pozwanych. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 1047 par. 1 i 2 k.p.c. poprzez wydanie wyroku, który jedynie pod warunkiem spełnienia świadczenia na rzecz pozwanych może zastąpić oświadczenie woli. Z art. 64 k.c. wynika, że przedmiotem orzeczenia może być stwierdzenie obowiązku złożenia określonego oświadczenia woli przez stronę pozwaną. Zastąpienie oświadczenia jest prawnym skutkiem prawomocnego stwierdzenia obowiązku jego złożenia, co potwierdza na potrzeby postępowania egzekucyjnego art. 1047 par. 1 k.p.c. Z art. 1047 par. 2 k.p.c. bowiem wynika, że w razie istnienia przesłanek w nim przewidzianych odracza powstanie skutków orzeczenia stwierdzającego obowiązek złożenia oświadczenia woli do chwili prawomocnego nadania mu klauzuli wykonalności. Przepis ten pozostaje w związku z art. 786 k.p.c. i znaczy tyle, że jeżeli sentencja orzeczenia stwierdzającego obowiązek dłużnika do złożenia oznaczonego oświadczenia woli uzależni ten obowiązek od uprzedniego lub równoczesnego spełnienia przez wierzyciela oznaczonego świadczenia wzajemnego, to skutek takiego orzeczenia w postaci fikcji złożenia oświadczenia woli nastąpi dopiero z chwilą prawomocnego nadania klauzuli wykonalności, który sąd nada po złożeniu przez wierzyciela dowodu spełnienia tego świadczenia. Nie zachodzi sprzeczność między art. 64 k.c. i art. 1047 k.p.c. Jeżeli bowiem orzeczenie wydane na podstawie art. 64 k.c. uzależni złożenie przez dłużnika oświadczenia od uprzedniego lub równoczesnego spełnienia przez wierzyciela świadczenia wzajemnego, to będzie miał zastosowanie art. 1047 par. 2 k.p.c.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Obowiązek złożenia oznaczonego oświadczenia woli może wynikać z czynności prawnej, z ustawy albo z aktu administracyjnego. W sytuacji odmowy zawarcia umowy ze strony zobowiązanego osoba uprawniona może wytoczyć oparte na art. 64 k.c. powództwo o zobowiązanie do złożenia odpowiedniego oświadczenia woli. Wyrok uwzględniający takie powództwo ma znaczenie konstytutywne. Do zawarcia umowy, gdy orzeczenie jest zgodne z treścią pozwu, dochodzi więc z chwilą uprawomocnienia się wyroku. Przedmiotem rozstrzygnięcia na podstawie art. 64 k.c. może być jedynie żądanie złożenia określonego oświadczenia woli, a nie wykonanie konkretnych czynności faktycznych. Omawiane powództwo jest powództwem o ukształtowanie. Różni się od powództwa o ustalenie tym, że powód nie musi wykazywać swego interesu prawnego, jaki ma we wniesieniu powództwa. Jego legitymacja wynika z przepisów prawa materialnego lub z przepisów prawa procesowego, gdy chodzi o powództwa zmierzające do ukształtowania nowej sytuacji procesowej.