Uwłaszczenie nie może się dokonać kosztem właściciela

Kwestia skuteczności powstania prawa użytkowania wieczystego (jako zagadnienie cywilnoprawne) nie była przedmiotem badania organów administracji ani sądów administracyjnych. W tym zakresie wyłącznie właściwy jest sąd powszechny, który nie może się uchylać od dokonania takiej oceny.

Powód wniósł o ustalenie, że pozwana uczelnia nie nabyła z dniem 27 września 1990 r. prawa użytkowania wieczystego oznaczonej części działki wobec niespełnienia ustawowej przesłanki. Przed wymienioną datą przedmiotowa nieruchomość stała się bowiem zbędna na cel wskazany w decyzji o wywłaszczeniu powoda i podlegała zwrotowi na rzecz powoda. Sąd okręgowy oddalił powództwo. Uznał, że skoro prowadzone na wniosek powoda postępowanie administracyjne w sprawie o zwrot wywłaszczonej nieruchomości zakończyło się ostateczną decyzją wojewody mazowieckiego o umorzeniu postępowania, której legalność została potwierdzona prawomocnym wyrokiem WSA, powód utracił interes prawny w żądaniu ustalenia nieistnienia na rzecz pozwanej użytkowania wieczystego. Od wyroku apelację wniósł powód.

Sąd apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok i sprawę przekazał sądowi okręgowemu do ponownego rozpoznania. Ustalenia sądu I instancji nie uwzględniły bezspornego faktu ponownego złożenia przez powoda wniosku o wywłaszczenie nieruchomości i okoliczności, czy przedmiotowa nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, a jeżeli tak, to czy stało się to przed czy po dacie wejścia w życie ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym. Sąd apelacyjny nie podzielił oceny prawnej sądu I instancji, że powód nie ma interesu prawnego w żądaniu ustalenia nienabycia prawa użytkowania wieczystego przez pozwaną uczelnię. Powód twierdzi, że skutek przewidziany w art. 182 ust. 1 ww. ustawy w postaci powstania z mocy prawa użytkowania wieczystego gruntów uprzednio wywłaszczonych nie mógł nastąpić, gdyż wystąpiła negatywna przesłanka z art. 182 ust. 2 ww. ustawy, tj. powstanie tego prawa naruszałoby prawo powoda do zwrotu przedmiotowej nieruchomości jako nieruchomości uprzednio wywłaszczonej (tzw. prawa osób trzecich). Przy tym powód nie kwestionował istnienia przesłanki pozytywnej określonej w art. 182 ust. 1 ww. ustawy w postaci pozostawania nieruchomości w zarządzie pozwanej uczelni.

Ponowny wniosek powoda z maja 2008 r. o zwrot wywłaszczonej nieruchomości nie został dotychczas rozpoznany. Wprawdzie decyzja wojewody mazowieckiego z listopada 2000 r. o umorzeniu postępowania o zwrot wywłaszczonej nieruchomości jest legalna i bez zmiany okoliczności faktycznych brak jest podstaw do wydania decyzji zawierającej odmienne rozstrzygnięcie, to jednak ewentualne ustalenia w procesie cywilnym nieistnienia prawa użytkowania wieczystego na rzecz uczelni byłoby taką nową okolicznością, uzasadniającą pozytywne rozpatrzenie sprawy o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Przy tym z uzasadnień wyroków WSA i NSA wydawanych na skutek skarg powoda jednoznacznie wynika, że kwestia skuteczności powstania prawa użytkowania wieczystego (jako zagadnienie cywilnoprawne) nie była przedmiotem badania organów administracji ani sądów administracyjnych. W tym zakresie wyłącznie właściwy jest sąd powszechny, który nie może się uchylać od dokonania takiej oceny. W szczególności wobec faktu, że w analizowanej ustawie ustawodawca nie wprowadził administracyjnego trybu potwierdzania skuteczności powstania prawa użytkowania wieczystego w drodze deklaratoryjnej decyzji administracyjnej, a także wobec ograniczonej kognicji sądów wieczystoksięgowych, które nie są uprawnione do badania merytorycznych sporów - brak jest innej drogi, aby wskazane w art. 182 ust. 2 ustawy o szkolnictwie wyższym tzw. osoby trzecie mogły podnosić naruszenie ich prawa i w ten sposób podważać skuteczność powstania ex lege prawa użytkowania wieczystego na rzecz szkół wyższych. Ustalenie w kwestii skuteczności powstania prawa użytkowania wieczystego na rzecz pozwanej stanowi istotną przesłankę warunkującą rozstrzygnięcie wniosku powoda w toczącym się postępowaniu administracyjnym o zwrot wywłaszczonej nieruchomości. Zatem uznać należy, że powód ma interes prawny w niniejszej sprawie o ustalenie. Przyjęcie przez sąd okręgowy braku interesu prawnego doprowadziło do nierozpoznania istoty sprawy.

Przy ponownym rozpoznaniu sprawy sąd okręgowy ustali, czy przedmiotowa nieruchomość stała się zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu powoda (w całości lub w części), a jeżeli tak, to czy nastąpiło to przed czy po wejściu w życie art. 182 ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym. Następnie wobec niekwestionowania przez powoda istnienia przesłanki pozytywnej wynikającej z art. 182 ust. 1 ww. ustawy, sąd I instancji zbada istnienie negatywnej przesłanki uwłaszczenia, określonej w art. 182 ust. 2 ww. ustawy. Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego dla wystąpienia takiej negatywnej przesłanki istotne jest wystąpienie zbędności nieruchomości na cele wskazane w decyzji o wywłaszczeniu w dacie 27 września 1990 r. bądź wcześniejszej, a nie w dacie złożenia wniosku o zwrot nieruchomości, co może nastąpić później.

O zbędności nieruchomości na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu decydują przesłanki faktyczne albo przesłanki prawne. Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego podstawą dokonania wpisu w księdze wieczystej prawa użytkowania wieczystego gruntu nabytego z mocy prawa w użytkowanie wieczyste przez jednostkę badawczo-rozwojową jest prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające niezgodność stanu ujawnionego w księdze wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym lub ustalające istnienie tych praw.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

W trybie art. 189 k.p.c. można żądać ustalenia istnienia lub nieistnienia prawa lub stosunku prawnego, gdy ma się w tym interes prawny. Pozwanym w postępowaniu o ustalenie może być ten, kto pozostaje z wynikającym z żądania pozwu prawem lub stosunkiem prawnym w takim związku, że stwarza zagrożenie prawnie chronionym interesom powoda. Zgodnie z art. 18 ust. 1 pkt 1 ustawy z 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym, obowiązującym do 1 września 2005 r. z dniem wejścia w życie ustawy grunty państwowe pozostające w zarządzie uczelni stawały się przedmiotem użytkowania wieczystego uczelni. Przepisy ust. 1 nie naruszały praw osób trzecich, z wyłączeniem Skarbu Państwa (art. 182 ust. 2 ww. ustawy). W orzecznictwie wyrażono pogląd, że klauzula "nie naruszają praw osób trzecich" powinna być interpretowana w kontekście konstytucyjnej zasady ochrony własności (art. 21 Konstytucji RP). Powinna być ona wykładana w ten sposób, że uwłaszczenie nie może odbyć się kosztem właściciela, któremu przysługuje prawo zwrotu wywłaszczonej niegdyś nieruchomości, gdyż stała się ona zbędna na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Wykonywanie właścicielskiego prawa do zwrotu ma pierwszeństwo przed uwłaszczeniem.