W uzasadnionych przypadkach sąd może obniżyć kwotę zachowku

Strona powołująca się na przepis art. 5 kodeksu cywilnego nie musi wykazywać, jakie zasady współżycia społecznego byłyby, jej zdaniem, naruszone poprzez uwzględnienie powództwa zgodnie z żądaniem pozwu.

Powód jest osobą, która dziedziczyłaby z ustawy po zmarłej matce w połowie. Pozwana została powołana w całości do spadku na mocy testamentu sporządzonego przez matkę obu stron. W skład spadku wchodzi kamienica wymagająca nakładów finansowych. Sama nieruchomość jest bardzo korzystnie zlokalizowana. Wartość majątku spadkowego wynosi 394 824 zł. Powód wniósł o zasądzenie od pozwanej kwoty 125 tys. zł tytułem zachowku. Z czego sąd wyrokiem zasądził od pozwanej na rzecz powoda 98 706 zł (1/4 z 394 824 zł), w pozostałej części powództwo oddalił. Od wyroku w części zasądzającej apelację wniosła pozwana.

Sąd apelacyjny zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że zasądzoną od pozwanej na rzecz powódki kwotę 98 706 zł do kwoty 69 100 zł i oddalił powództwo oraz apelację w pozostałym zakresie. Celem zachowku jest ochrona interesów majątkowych najbliższych członków rodziny, wymienionych w art. 991 par. 1 k.c. poprzez zapewnienie im niezależnie od woli spadkodawcy, a nawet wbrew jego woli, roszczenia pieniężnego odpowiadającego określonemu w powołanym przepisie ułamkowi wartości udziału w spadku, który by im przypadł przy dziedziczeniu ustawowym. Jednak w pewnych szczególnych i wyjątkowych sytuacjach dopuszczalne jest obniżenie z tego tytułu na podstawie art. 5 k.c. przy uwzględnieniu zwłaszcza klauzuli zasad współżycia społecznego.

Prawa uprawnionego do zachowku służą urzeczywistnieniu obowiązków moralnych, jakie spadkodawca ma względem swoich najbliższych. W tym kontekście nie można jednak zapominać, że nie mogą zostać pominięte te zachowania uprawnionego, które wskazują na to, jak ten wywiązywał się ze swoich obowiązków wobec najbliższych, ze szczególnym uwzględnieniem spadkodawcy. Przy orzekaniu o zachowku nie należy pomijać oceny moralnej także postępowania uprawnionego do zachowku. Ponadto w świetle orzecznictwa przy istnieniu podstaw do zastosowania art. 5 k.c. należy brać pod uwagę wszystkie okoliczności konkretnego przypadku, zachodzące tak po stronie uprawnionego, jak i po stronie zobowiązanego. Należy też podnieść, iż wbrew wywodom powoda strona powołująca się na przepis art. 5 k.c. nie musi wykazywać, jakie zasady współżycia społecznego byłyby, jej zdaniem, naruszone poprzez uwzględnienie powództwa zgodnie z żądaniem pozwu. Zdaniem sądu apelacyjnego uwzględnienie żądań powoda w całości naruszałoby normy moralne zawierające reguły postępowania między ludźmi, w rodzinie, podstawowe zasady etycznego i uczciwego postępowania. Wprawdzie nie zostało w procesie udowodnione, iż brak zaangażowania powoda w osobiste kontakty z matką, która już była w bardzo podeszłym wieku, a w szczególności brak jego zaangażowania w bezpośrednią opiekę, gdy była bardzo chora, był przez powoda zawiniony, niemniej nie może to nie mieć znaczenia dla rozpoznania przedmiotowej sprawy o zachowek. Pozwana sama mieszkała z matką przez wiele lat, w tym także w najtrudniejszym okresie życia matki, tj. jej późnej starości i następnie ciężkiej choroby.

Nie wynika z akt sprawy, by powód interesował się tym, w jaki sposób matka radzi sobie ze wszystkimi problemami związanymi z utrzymywaniem nieruchomości. Nie przyczynił się w żaden sposób do tego, że nieruchomość ta zaczęła przynosić w pewnym momencie dochód z wynajmu lokali użytkowych (dwa sklepy, które wcześniej nie nadawały się do wynajmu z uwagi na stan techniczny). Powoda nie interesowała konieczność remontu nieruchomości, podobnie jak nie interesowały go spłaty dokonywane przez pozwaną na rzecz pozostałych współwłaścicieli nieruchomości. To pozwana własnym staraniem i kosztem doprowadziła do powiększenia masy spadkowej, dbała o nią. Pozwana ponosi wszystkie ciężary związane z nieruchomością - podatek, koszty związane z dostarczaniem wody, odprowadzaniem ścieków i za wywóz śmieci. Pozwana obecnie utrzymuje się z emerytury. Dochód w wysokości ok. 2 tys. zł netto z najmu lokali musi chociażby częściowo przeznaczać na bieżące remonty nieruchomości. Zdaniem sądu apelacyjnego powyższe okoliczności uzasadniają zmniejszenie należnego powodowi zachowku na podstawie art. 5 k.c. i przyznanie go w kwocie mniejszej niż to uczynił sąd okręgowy, tj. w kwocie 69100 zł, stanowiącej 70 proc. wyliczonej należności. Jak wynika z uzasadnienia zaskarżonego wyroku sąd I instancji nie znalazł podstaw także do rozłożenia na raty zasądzonego świadczenia twierdząc, iż pozwana powinna przygotować się finansowo i mieć świadomość, że będzie musiała spłacać brata. Tym samym uznał, iż nie powinna stanowić dla pozwanej problemu zapłata kwoty 98 706 zł. Sąd apelacyjny także nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku pozwanej o rozłożenie zasądzonej kwoty na raty, lecz nieco z innych powodów. Należy wprawdzie zgodzić się z pozwaną, iż z bieżących dochodów nie ma ona możliwości jednorazowej spłaty brata, niemniej nie wykazała, ani nie twierdziła, by nie mogła np. zaciągnąć na ten cel pożyczki czy kredytu, mając stałe źródła dochodu w postaci emerytury w kwocie 1455 zł netto i ok. 2 tys. zł opłat czynszu najmu oraz będąc właścicielką nieruchomości, która mogłaby stanowić zabezpieczenie takiego kredytu czy pożyczki. Nie wykazała też, iż nie byłaby możliwa sprzedaż części nieruchomości. W tych okolicznościach oraz wobec faktu, iż od wszczęcia procesu upłynęły 3 lata, sąd uznał, że pozwana mogła poczynić odpowiednie oszczędności, by spłacić brata.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Roszczenie pozwu o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku oparte zostało na art. 991 par. 2 k.c. Definicję zachowku zawarto w art. 991 par. 1 k.c., zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału. Jego obniżenie - zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem sądowym - znajduje swe uzasadnienie w art. 5 k.c., który nie pozwala czynić ze swego prawa użytku, który by był sprzeczny ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem tego prawa lub z zasadami współżycia społecznego. Na tej podstawie ocenie poddać można zachowanie uprawnionego, wskazujące na to, jak ten wywiązywał się ze swych powinności względem najbliższych.