Należy wykazać interes prawny w dochodzeniu roszczenia

Powód nie wykazał, w jaki sposób wyrok (ewentualnie) uwzględniający powództwo o ustalenie miałby wpłynąć na ochronę jego interesów prawnych. Można tylko uznać, że wpłynąłby na ochronę jego interesów majątkowych, a to nie jest wystarczające do uwzględnienia żądań tego pozwu.

Powód wniósł o ustalenie istnienia prawa do prowadzenia egzekucji z nieruchomości należącej do pozwanej w celu wyegzekwowania należności wynikających z nakazu zapłaty Sądu Okręgowego w Katowicach, wydanego przeciwko jej mężowi. Sąd Okręgowy w Warszawie oddalił powództwo, ustaliwszy, że jedyną właścicielką przedmiotowych nieruchomości jest pozwana, która, pozostając z mężem w ustroju rozdzielności majątkowej, począwszy 1995 r., nabyła je za środki pochodzące z jej majątku odrębnego i darowizn od swojej rodziny do majątku odrębnego. Pozwana od lat pozostawała w faktycznej separacji z byłem już mężem i nie miała wiedzy o zaciąganych przez niego zobowiązaniach w ramach działalności gospodarczej. Nie miała praktycznej możliwości informowania wierzycieli męża o istniejącym między nią a mężem ustroju majątkowym. Od wyroku apelację wniósł powód.

Sąd apelacyjny oddalił apelację. Żądanie pozwu dotyczy ustalenia prawa, zatem w pierwszej kolejności podlega stwierdzenie istnienia po stronie powodowej prawa i interesu prawnego w dochodzeniu tego rodzaju ustalenia. W ocenie SA nie nadaje się do uwzględnienia przez pryzmat istnienia interesu prawnego (a więc na podstawie art. 189 k.p.c.) żądanie sformułowane jak w pozwie. Powód bowiem nie wskazuje prawa, o jakim mowa w art. 189 k.p.c., a więc prawa w znaczeniu cywilnym, czy inaczej ujmując - prawa w znaczeniu tytułu czy uprawnienia, mogącego być źródłem roszczeń (materialnych) - prawa, które podlega ochronie, bo je można naruszyć.

Prawo do prowadzenia egzekucji z konkretnej nieruchomości nie jest prawem w powyższym znaczeniu, a prawem w znaczeniu woli, swobody wyboru, wolności w wyborze. Nie można mówić o naruszeniu takiego prawa. Ponadto należy zauważyć, że w świetle art. 189 k.p.c. o interesie prawnym można mówić wtedy, gdy istnieje niepewność stanu prawnego lub prawa, a strony łączy stosunek cywilnoprawny. Przy czym wymaga się, by zagrożenie to istniało nie tylko w wyobrażeniu i odczuciu powoda, lecz także obiektywnie.

Pojęcie interesu prawnego, użytego w art. 189 k.p.c., oznacza interes odnoszący się do stosunków prawnych (a nie jakichkolwiek), w których znajduje się powód w stosunku do pozywanych podmiotów. Jak wynika z uzasadnienia pozwu, "interes prawny powoda w wytoczeniu niniejszego powództwa wyraża się w tym, że na skutek uchylenia czynności komornika postępowanie egzekucyjne w stosunku do opisanych nieruchomości nie może się dalej toczyć, co uniemożliwia wierzycielowi zaspokojenie jego roszczenia". Tak zaprezentowane umotywowanie wystąpienia z powództwem o ustalenie nie przekonuje do istnienia interesu prawnego powoda w tej sprawie. Interes, o którym mówi powód i jaki jawi się w sprawie, ma charakter zdecydowanie ekonomiczny (majątkowy) - chodzi bowiem o wyegzekwowanie środków pieniężnych. Podkreślić należy, że roszczenie powoda, istniejące wyłącznie w stosunku do męża pozwanej (ale już nie przeciwko niej) zostało stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądowym. Strony tego sporu nie są związane żadnym stosunkiem o charakterze cywilnoprawnym. Niezaspokojenie wierzytelności powoda z nieruchomości pozwanej nie zamyka powodowi drogi do dochodzenia swojej wierzytelności z niespornego majątku dłużnika. W danej sprawie nie zachodzi sytuacja, która wymagałaby zagwarantowania wyrokiem ustalającym - a nie w inny sposób - jasności i pewności prawnej co do konkretnego stosunku cywilnoprawnego lub tylko pewnych wyodrębnionych jego elementów, w celu usunięcia niejasności, niepewności lub grożącego im naruszenia.

Powód nie wykazał, w jaki sposób wyrok (ewentualnie) uwzględniający powództwo o ustalenie miałby wpłynąć na ochronę jego interesów prawnych. Można tylko uznać, że wpłynąłby na ochronę jego interesów majątkowych, a to nie jest wystarczające do uwzględnienia żądań tego pozwu. Każdy inny interes, któremu nie można przypisać przymiotnika "prawny", nie uzasadnia powództwa wytoczonego na podstawie art. 189 k.p.c. Powyższe oznacza, że powód nie posiada w niniejszej sprawie czynnej legitymacji procesowej na omawianej podstawie, a to skutkuje oddaleniem powództwa bez badania prawdziwości twierdzeń zawartych w pozwie i bez konieczności oceny samej zasadności powództwa. Ubocznie więc tylko wskazać należy, że nie nasuwa zastrzeżeń ustalenie przez sąd I instancji, że pozwana nabyła przedmiotową nieruchomość za środki pochodzące z jej majątku odrębnego i darowizn od swojej rodziny do majątku odrębnego. O ile nieruchomość została nabyta ze środków wspólnych pozwanej i jej męża, to rzeczą powoda było wykazanie tego faktu (art. 6 k.c.), bowiem nabycie nieruchomości nastąpiło po wprowadzeniu rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami. Przedmiotowa nieruchomość nigdy nie wchodziła w skład wspólności majątkowej, jest to odrębna własność pozwanej, i okoliczność, że małżonkowie nie poinformowali wierzycieli o zawartej majątkowej umowie małżeńskiej, nie zmienia zaistniałej sytuacji faktycznej.

Wywód apelacji co do bezskuteczności w stosunku do powoda majątkowej umowy małżeńskiej pozwanej i jej męża z 1995 r. i zarzuty na tym tle formułowane nie mogą zostać uwzględnione; powód w drodze powództwa o ustalenie "prawa do egzekucji z nieruchomości pozwanej" ustalenia bezskuteczności umowy małżeńskiej w trybie art. 41 i 47 par. 2 k.r.o. w brzmieniu aktualnym w czasie dokonywanych transakcji (a więc przed nowelizacją z 2004 r.) - nie może osiągnąć, co wynika z istoty obu żądań oraz faktu ich zgłoszenia (bądź niezgłoszenia) w pozwie. Powołując treść art. 47 k.r.o. apelujący pomija fakt, że na tej podstawie ustalanie skuteczności umowy małżeńskiej w stosunku do wierzyciela jest charakterystyczne w postępowaniu o nadanie klauzuli wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika (art. 787 par. 2 k.p.c. w zw. z art. 5 ust. 5 pkt 2 ustawy z 2004 r. o zmianie k.r.o.) - na zarzut małżonka. Takie też postępowanie już miało miejsce, co wynika z postanowienie sądu okręgowego z 2005 r. Z kolei w prawomocnym postanowieniu sądu rejonowego z 2006 r. ustalono, że przedmiotowa nieruchomość stanowi majątek odrębny pozwanej.

sędzia Sądu Apelacyjnego w Warszawie

Przepis art. 189 k.p.c. stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia bądź nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Ocena, czy po stronie powodowej zachodzi interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, uzależniona jest od konkretnych okoliczności danej sprawy i od tego, czy w drodze innego powództwa strona może uzyskać pełną ochronę swoich prawnie chronionych interesów. Jeśli taką ochronę może uzyskać w drodze powództwa o świadczenie, o ukształtowanie prawa lub stosunku prawnego, to powództwo o ustalenie nie jest dopuszczalne. W świetle art. 189 k.p.c. powództwo o ustalenie stosunku prawnego lub prawa zależy od spełnienia dwóch przesłanek merytorycznych: interesu prawnego oraz dowiedzenia prawdziwości twierdzeń powoda o tym, że dany stosunek prawny lub prawo rzeczywiście istnieje. Pierwszą przesłankę określa się jako przesłankę skuteczności, drugą - jako przesłankę zasadności powództwa.