Jak dostać adwokata z urzędu i nie stracić go w trakcie procesu

Sąd może zwolnić powoda i pozwanego od kosztów sądowych w całości lub częściowo. Zdarza się też, że zwalnia tylko z niektórych opłat albo z konkretnych wydatków. Strona, która korzysta z takich uprawnień, może domagać się także ustanowienia dla niej adwokata lub radcy prawnego z urzędu.

Takie uprawnienia przysługują nawet osobie fizycznej i prawnej oraz jednostce organizacyjnej, która ma zdolność sądową (np. spółce osobowej), pod warunkiem że wykaże, iż nie stać jej na zapłacenie za zastępstwo procesowe profesjonalnemu pełnomocnikowi. [Przykład 1]

Aby skorzystać z takiej pomocy, osoba fizyczna składa oświadczenie, z którego wynika, że nie jest w stanie ponieść kosztów wynagrodzenia adwokata lub radcy prawnego bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Natomiast osoba prawna i jednostka organizacyjna, składając oświadczenie, powinny wykazać, że nie mają dostatecznych środków na poniesienie kosztów zastępstwa procesowego.

Wyjątek stanowią sprawy o patenty. Nie ma bowiem podstawy prawnej, która umożliwiałaby staranie się o ustanowienie rzecznika patentowego w charakterze pełnomocnika z urzędu. Dlatego wówczas, gdy sprawa dotyczy własności przemysłowej, a strona złoży uzasadniony wniosek o przyznanie pomocy prawnej za darmo, to wówczas sąd może ustanowić jedynie adwokata lub radcę prawnego.

Niezbędne formalności

Aby uzyskać adwokata lub radcę prawnego z urzędu, strona musi złożyć wniosek do sądu i dołączyć do niego oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania. Oświadczenie składa się na specjalnym druku, według wzoru stanowiącego załącznik do rozporządzenia ministra sprawiedliwości z 15 kwietnia 2010 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie określenia wzoru oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby fizycznej, ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych w postępowaniu cywilnym (Dz.U. z 2010 r. nr 65, poz. 419).

Osoba fizyczna składająca wniosek w dołączonym do niego oświadczeniu wyszczególnia m.in. osoby pozostające we wspólnym gospodarstwie domowym. Są to: małżonek (albo osoba pozostająca we wspólnym pożyciu z wnioskodawcą), wstępni (np. rodzice, dziadkowie), zstępni (np. dzieci, wnuki), powinowaci (np. teściowe), a także osoby pozostające w stosunku przysposobienia lub pod opieką wnioskodawcy. Do oświadczenia wpisuje się ich imiona i nazwiska, daty urodzenia oraz określa się rodzaj stosunku łączącego wskazaną osobę z wnioskodawcą.

Oświadczenie zawiera też informację o majątku: wskazuje się więc tytuł prawny do poszczególnych rzeczy (np. własność, użytkowanie wieczyste). Gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość przeznaczona do stałego zamieszkiwania przez wnioskodawcę, to należy określić, co to jest: mieszkanie, działka, nieruchomość zabudowana domem mieszkalnym.

Natomiast na pozostały majątek składają się oszczędności (w oświadczeniu wpisuje się ich wartość nominalną oraz walutę), papiery wartościowe oraz inne przedmioty wartościowe o wartości przekraczającej 10 tysięcy złotych.

Wszystkie dochody i źródła utrzymania wnioskodawcy i osób pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym muszą być opatrzone jeszcze dodatkową informacją o tym, kto je pobiera, z jakiego tytułu i jaki jest dochód miesięczny netto.

Gdy oświadczenie nie będzie zawierało wszystkich wymaganych danych, wówczas sąd zobowiąże wnioskodawcę do poprawienia lub uzupełnienia formularza w ciągu tygodnia od otrzymania wezwania. Jeżeli w tym czasie wnioskodawca tego nie dokona, wówczas wniosek zostanie zwrócony.

Kiedy grozi grzywna

Na formularzu oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania znajduje się też informacja o zagrożeniu karą grzywny w wysokości do tysiąca złotych. Sąd wymierzy ją stronie, która uzyskała zwolnienie od kosztów, świadomie podając w oświadczeniu nieprawdziwe dane. Oprócz grzywny strona będzie musiała wówczas uiścić także wszystkie opłaty i pokryć obciążające ją wydatki.

Jeszcze wyższą grzywną, bo w wysokości do 2 tysięcy złotych, zostanie ukarany wnioskodawca wówczas, gdy ponownie zgłosi wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i po raz kolejny świadomie poda w nim nieprawdziwe dane o swoim stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

Zdarza się, że sytuacja materialna strony poprawiła się albo inne okoliczności, na podstawie których przyznano jej pełnomocnika z urzędu, przestały istnieć. Wtedy sąd cofnie pełnomocnictwo, wymierzy karę grzywny i zobowiąże stronę do uiszczenia wynagrodzenia dla pełnomocnika.

Sąd może cofnąć ustanowienie pełnomocnika także wówczas, gdy uzna, że jego udział w sprawie nie jest potrzebny, bądź gdy cofnie udzielone wcześniej zwolnienie od kosztów sądowych. Na postanowienie sądu strona ma prawo wnieść zażalenie. [Przykład 2]

Często zdarza się też sytuacja odwrotna, gdy sąd nie przychyli się do wniosku o przyznanie adwokata z urzędu i oddali go. Następnie, już w czasie toczącego się procesu jej sytuacja materialna pogorszy się, a dochody w rodzinie obniżą się i będzie możliwe przyznanie stronie adwokata z urzędu, pod warunkiem że ponownie wystąpi z wnioskiem w tej sprawie.

Kiedy złożyć wniosek

Wniosek o ustanowienie adwokata albo radcy prawnego razem z oświadczeniem majątkowym strona może złożyć na każdym etapie postępowania, nawet już po prawomocnym zakończeniu sprawy - chodzi np. o to, aby pełnomocnik wniósł w imieniu strony skargę kasacyjną z prawem prawomocnego orzeczenia. Może domagać się w nim nawet wyznaczenia konkretnego prawnika. Warto byłoby wówczas uzasadnić, dlaczego dokonała takiego wyboru. [Przykład 3]

Sąd może też odebrać od strony przyrzeczenie o tym, że złożone oświadczenie o stanie majątkowym i rodzinnym jest prawdziwe. Poucza ją przy tym o odpowiedzialności za podanie świadomie nieprawdziwych okoliczności, czyli o zagrożeniu grzywną i obowiązkiem zapłaty wynagrodzenia pełnomocnikowi z urzędu.

Strona, dla której ustanowiono adwokata lub radcę prawnego z urzędu, nie musi mu udzielać dodatkowo pełnomocnictwa procesowego. Samo ustanowienie go jest bowiem równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa.

Obowiązki pełnomocnika

Najczęściej pełnomocnik z urzędu zastępuje stronę aż do prawomocnego zakończenia postępowania. Sąd może jednak postanowić, że obowiązek ten ustanie wcześniej. Również adwokat lub radca prawny już w trakcie wykonywania obowiązków związanych z zastępstwem procesowym może domagać się zwolnienia z obowiązków. Taki wniosek może jednak złożyć tylko z ważnych przyczyn. Gdy sąd go zwolni, powinien wówczas zwrócić się do okręgowej rady adwokackiej lub radcy okręgowej izby radców prawnych o wyznaczenie innego pełnomocnika.

Dodatkowe obowiązki ciążą na pełnomocniku, który został ustanowiony w sprawie, ponieważ będzie toczyło się postępowanie kasacyjne lub postępowanie ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Gdy uzna on, że nie ma podstaw do wniesienia skargi, wówczas powinien niezwłocznie zawiadomić o tym na piśmie stronę oraz sąd. Do takiego zawiadomienia musi dołączyć swoją opinię o braku podstaw do wniesienia skargi. Z tego obowiązku musi wywiązać się w ciągu dwóch tygodni od zawiadomienia go o wyznaczeniu na pełnomocnika strony.

Opinia, którą sporządzi adwokat lub radca, nie zostanie dołączona do akt, nie otrzyma jej również strona przeciwna. Chodzi o to, aby nie mogła wykorzystać argumentów tam zawartych w składanych przez siebie pismach do sądu.

Pełnomocnictwo ustanowione z urzędu wygaśnie z chwilą śmierci strony, która je uzyskała. Natomiast pełnomocnictwo ustanowione dla osoby prawnej lub jednostki organizacyjnej mającej zdolność sądową wygaśnie z chwilą ustania lub zlikwidowania tej osoby albo utraty przez nią zdolności sądowej. Jednakże nawet w takiej sytuacji pełnomocnik powinien podejmować tzw. czynności niecierpiące zwłoki. Chodzi o takie czynności, które należy wykonać w terminie ustawowym lub w wyznaczonym przez sąd, ponieważ zaniechanie ich wywołałoby dla następcy strony niekorzystne skutki procesowe lub materialnoprawne.

PRZYKŁADY

1 Czy wniosek o zwolnienie z kosztów i ustanowienie pełnomocnika może poprzedzić pozew

Tak, ale tylko pod warunkiem że wystąpi do sądu z wnioskiem o zwolnienie od kosztów i ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Do wniosku powinien dołączyć oświadczenie o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania i wykazać w nim, że sytuacja materialna rodziny nie umożliwia poniesienia kosztów sądowych i zapłaty wynagrodzenia pełnomocnikowi. Natomiast we wniosku należy uzasadnić, że powód sam nie poradzi sobie z przeprowadzeniem sprawy, ponieważ jest ona skomplikowana. Natomiast pieniądze powinien szybko odzyskać od nieuczciwego wykonawcy, aby móc wynająć inną ekipę. Przy okazji warto też uzasadnić, dlaczego niezbędne jest przeprowadzenie remontu (np. na skutek zalania ścian z powodu awarii w łazience w mieszkaniu na wyższym piętrze konieczne jest przeprowadzenie odgrzybienia i pomalowanie ich, ponieważ lokal w obecnym stanie nie nadaje się do zamieszkania).

W takim przypadku wniosek o przyznanie pełnomocnika z urzędu może zostać złożony wcześniej niż pozew o zapłatę, ponieważ strona uzależnia wszczęcie procesu od przyznania jej adwokata.

2 Czy strona może wskazać wybranego przez siebie pełnomocnika

Tak. Wprawdzie strona może we wniosku wskazać konkretnego adwokata, ale jej prośba nie zawsze zostanie uwzględniona. Procedura wyznaczania pełnomocnika jest bowiem następująca: po otrzymaniu wniosku od strony sąd zwraca się do właściwej okręgowej rady adwokackiej lub rady okręgowej izby radców prawnych. Sąd sam decyduje o tym, kim będzie pełnomocnik z urzędu: adwokatem czy radcą prawnym. W tym przypadku nie jest związany wnioskiem strony.

Gdy jednak we wniosku wskazała ona konkretną osobę, to właściwa rada - w miarę możliwości - wyznaczy ją. Powinna to zrobić jednak dopiero po porozumieniu się ze wskazanym prawnikiem.

3 Czy można ponownie domagać się ustanowienia adwokata, gdy zmieniła się sytuacja materialna

Tak. Skoro zmieniła się sytuacja materialna strony, to może wystąpić z ponownym wnioskiem o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego z urzędu. Powinna powołać się na inne okoliczności, niż zrobiła to w poprzednim wniosku.

W razie oddalenia wniosku o ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika strona nie może ponownie wystąpić z takim żądaniem tylko wówczas, gdy wskaże na te same okoliczności, które zawarła w poprzednim uzasadnieniu. Naraziłaby się wówczas na odrzucenie wniosku, a w dodatku na takie postanowienie sądu nie będzie jej przysługiwało zażalenie.

Ważne

Sąd nie jest związany wnioskiem strony i sam zadecyduje o tym, jakiego pełnomocnika jej przyzna: adwokata czy radcę prawnego. Bierze przy tym pod uwagę jej potrzeby procesowe

Małgorzata Piasecka-Sobkiewicz

malgorzata.piasecka@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 117 - 124 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296 z późn. zm.).