Jak prawidłowo założyć fundację

W fundacji nie ma członków. Cele fundacji muszą zaś być społecznie lub gospodarczo użyteczne. Fundacje i stowarzyszenia łączy jednak to, że oba te podmioty prowadzą działalność niezarobkową, zyskują osobowość prawną z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego i mogą prowadzić działalność gospodarczą.

Istotą fundacji jest niedochodowość celu, dla którego została ona ustanowiona. To oznacza, że wszelkie dochody fundacji (zarówno z majątku przekazanego przez fundatora, z darowizn, spadków, jak i dochodów z działalności gospodarczej) muszą służyć osiągnięciu celu, jaki sobie stawia fundacja.

W przeciwieństwie do stowarzyszeń cele fundacji ustalają fundator lub fundatorzy, a więc ograniczona liczba osób. Na przykład celem działalności fundacji może być ochrona zdrowia, rozwój gospodarki i nauki, oświata i wychowanie, kultura i sztuka, opieka i pomoc społeczna, ochrona środowiska oraz opieka nad zabytkami. Nigdy celem fundacji nie może być np. wspieranie konkretnych osób, członków rady fundacji czy zarządu. Cel musi więc być wskazany szerzej i obejmować pewną kategorię osób. W statucie trzeba koniecznie wskazać, po co została powołana fundacja, na co został przeznaczony majątek założycielski i komu może pomagać.

Kluczowy fundator

Fundacja jest ustanawiana przez fundatora w oświadczeniu woli składanym przed notariuszem (lub w testamencie). Dlatego konieczne do powstania fundacji są dwa składniki: cel i majątek. Fundator ustala cel i przeznacza nań swój majątek. Całość wniesionych przez fundatora środków to fundusz założycielski (pieniądze, papiery wartościowe, rzeczy ruchome i nieruchome oddane na własność fundacji). Majątek ten powinien umożliwić fundacji rozpoczęcie działań. Nie ma jednak ustalonej przez prawo minimalnej kwoty dla fundacji, które nie chcą prowadzić działalności gospodarczej. Przyjęło się jednak, że minimalna wysokość funduszu założycielskiego wynosi od 500 do 1000 zł.

Natomiast w przypadku fundacji, które będą prowadziły również działalność gospodarczą, jest inaczej. Zgodnie z przepisami fundator musi przekazać na działalność gospodarczą minimum 1000 zł. Ponadto majątek przeznaczony na działalność statutową musi być wyższy od kwot przeznaczonych na działalność gospodarczą. To oznacza, że fundacja prowadząca działalność gospodarczą musi mieć na starcie na tę działalność minimum 1000 zł i na działalność statutową także nie mniej niż 1000 zł. Zatem minimalny próg wynosić będzie 2 tys. zł.

Aby założyć fundację, fundator lub fundatorzy muszą złożyć oświadczenie woli zmierzające do ustanowienia fundacji, określające cel jej powstania i majątek przeznaczony na realizację tego celu (akt fundacyjny). Przepisy wymagają, aby oświadczenie takie miało formę aktu notarialnego, dlatego fundator musi się udać do notariusza i w jego obecności wyrazić wolę o powołaniu fundacji, którą notariusz zapisze w formie aktu notarialnego. Jeśli fundatora reprezentowałby pełnomocnik, to osoba ta musi mieć pełnomocnictwo ustanowione w formie aktu notarialnego. Oprócz celu i majątku fundator może w oświadczeniu woli wskazać ministra, który będzie sprawował nadzór nad fundacją. Wybór ministra powinien zależeć od tego, czy jego działalność wiąże się z działalnością fundacji. Za sporządzenie aktu notarialnego trzeba zapłacić taksę, której wysokość zależy od wartości majątku przeznaczonego na realizację celu fundacji.

Akt fundacyjny ma charakter zobowiązania. Fundator zobowiązuje się w nim do przekazania określonego majątku. Obowiązek ten musi spełnić po uzyskaniu przez fundację osobowości prawnej. Dlatego do czasu wpisu fundacji do KRS można jeszcze odwołać akt fundacyjny (także w formie aktu notarialnego). Ale gdy fundacja uzyska osobowość prawną i fundator nie chce przekazać jej majątku, może ona dochodzić swoich praw przed sądem na drodze cywilnoprawnej.

Najważniejszy statut

Kolejnym ważnym krokiem, który czeka twórców fundacji, jest przygotowanie statutu. Dobry statut musi być dopasowany do specyfiki działalności fundacji. Musi też uwzględniać to, że jest on najważniejszym źródłem informacji dla wszystkich osób z zewnątrz, które mogą stać się potencjalnymi darczyńcami i sponsorami. Dlatego z dokumentu tego musi wynikać jasno, czym zajmuje się fundacja, co i w jaki sposób może robić, jaka jest jej struktura wewnętrzna, czy prowadzi działalność gospodarczą i jakiego rodzaju oraz kto może podpisywać umowy w jej imieniu.

Statut musi być uchwalony przed złożeniem wniosku o rejestrację w Krajowym Rejestrze Sądowym. Stanowi on jeden z załączników, które trzeba dołączyć do wniosku. Sąd sprawdza, czy statut jest zgodny z prawem.

Projekt statutu powinien być przygotowany jeszcze przed powołaniem fundacji w akcie fundacyjnym. Chodzi przede wszystkim o to, że akt fundacyjny i statut muszą być zgodne. Cele, dla jakich została powołana fundacja (w akcie fundacyjnym), muszą się pokrywać z celami określonymi w statucie. Nie można w statucie np. ich rozszerzyć, bo wówczas sąd odmówi rejestracji fundacji. Tak samo jest też z nazwą. Jeśli fundator powołał Fundację Muzyczną, to w statucie nie można rozszerzyć tej nazwy na Fundację Muzyczną im. Fryderyka Chopina.

Statut pisze i uchwala zwykle fundator lub fundatorzy. Zdarza się jednak, że fundator ustanowił fundację w testamencie i nie przygotował jej statutu ani nie upoważnił do tego innej osoby. Wówczas statut powinien uchwalić spadkobierca lub wykonawca testamentu.

W statucie należy wskazać, na czym będzie polegała działalność statutowa fundacji. Należy pamiętać, że nie może być ona nastawiona na zysk, a działalność gospodarcza może być tylko uboczna i pomocnicza wobec działalności głównej. [Przykład 1]

Statut fundacji musi więc przede wszystkim zawierać informacje o:

● nazwie i siedzibie,

● celach i sposobach ich realizacji (czyli zasady i formy działalności),

● majątku (czyli o wysokości funduszu założycielskiego, źródłach finansowania działalności),

● władzach fundacji (minimum zarząd),

● zasadach reprezentowania fundacji i zaciągania zobowiązań majątkowych.

Majątek fundacji

W statucie wpisuje się wysokość funduszu założycielskiego, czyli konkretną kwotę pieniędzy. Nie ma problemu, gdy fundator przekazał pieniądze. Natomiast jeżeli przekazał na cele fundacji nieruchomości czy obrazy, w statucie wpisuje się ich wartość zgodnie z wartością rynkową. Jeśli fundusz założycielski stanowią pieniądze i inne dobra, to w statucie wpisuje się sumę tych dwóch składników. Oczywiście kwota funduszu założycielskiego wpisana w statucie musi pokrywać się z kwotą wpisaną w akcie fundacyjnym albo w testamencie, w którym ustanowiono fundację.

W statucie trzeba ustalić także, skąd będą pochodziły środki na utrzymanie fundacji. Zazwyczaj więc dopuszcza się możliwość otrzymywania:

● darowizn, spadków, zapisów,

● dotacji i subwencji osób prawnych,

● dochodów ze zbiórek i imprez publicznych,

● dochodów z majątku fundacji,

● odsetek bankowych.

Cała władza

Fundacja obowiązkowo musi mieć władzę wykonawczą, czyli zarząd. To jedyny obowiązkowy organ w fundacji. Jego podstawową funkcją jest kierowanie organizacją i reprezentowanie jej na zewnątrz.

W statucie trzeba jednak określić zasady wyboru zarządu. Pierwszy zarząd zwyczajowo wybiera fundator. Często o tym, kto wejdzie w jego skład, decyduje statut wskazując z imienia i nazwiska przyszłych członków organu. Kolejnych członków może wyznaczać dotychczasowy zarząd lub drugi organ, np. rada fundacji. W statucie należy też ustalić kadencje członków zarządu i to, kiedy członek organu może być odwołany przed upływem kadencji: np. w razie rażącej niegospodarności. W skład zarządu może wejść sam fundator.

Najczęściej obok zarządu powołuje się też organy kontrolno-nadzorcze albo doradcze. Trzeba pamiętać, że jeśli fundacja chce się starać o status organizacji pożytku publicznego, musi obowiązkowo powołać organ kontroli wewnętrznej (np. zgromadzenie fundatorów, radę fundacji lub komisję rewizyjną), którego członkowie spełniają określone wymogi (art. 20 ust. 6 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie - Dz.U. 2003 nr 96 poz. 873).

Rejestracja w sądzie

Kolejnym krokiem koniecznym do założenia fundacji jest rejestracja w KRS. Dokumenty wnosi się na gotowych formularzach (KRS-W20, KRS-WK, KRS-WM). Rejestracja fundacji w kosztuje 250 zł, a opłatę zawsze uiszczamy przed złożeniem wniosku. Do tego trzeba doliczyć także koszty są związane z wpisem do rejestru przedsiębiorców, jeśli fundacja będzie prowadzić działalność gospodarczą. [Przykład 2]

W toku rejestracji może się zdarzyć, że sąd wezwie nas do zmiany statutu. Jeśli nie zgadzamy się z tą decyzją, możemy zaskarżyć ją do sądu rejonowego. Mamy na to 7 dni od daty otrzymania decyzji (np. przyjęcia listu poleconego). [Przykład 3]

PRZYKŁADY

1 Pod jakimi warunkami fundacja może prowadzić działalność gospodarczą

Fundacje mogą prowadzić działalność gospodarczą, ale tylko jako pomocniczą. Na przykład mogą wydawać książki i poradniki, sprzedawać powierzchnie reklamowe, organizować kongresy czy konferencje. Taka aktywność nie może być jednak ich podstawową działalnością, a dochód z niej w całości musi być przeznaczony na realizację celów statutowych. Fundacja prowadząca działalność gospodarczą staje się przedsiębiorcą. A to oznacza też więcej obowiązków (np. coroczne sprawozdania do KRS). Aby prowadzić działalność, fundacja musi mieć w statucie przepis, który dopuszcza taką możliwość, z wskazaniem, że całość dochodów z niej uzyskanych przeznacza na realizację celów statutowych. Wartość majątku, jaki fundator przeznacza na prowadzenie działalności gospodarczej, jest określany już w akcie notarialnym. Jeśli fundacja chce prowadzić działalność gospodarczą, to z majątku założycielskiego powinno być przeznaczone na działalność gospodarczą nie mniej niż 1000 zł. Aby rozpocząć działalność gospodarczą, trzeba zgłosić jej prowadzenie do rejestru firm w Krajowym Rejestrze Sądowym.

2 Czy fundacja zawsze powinna mieć konto bankowe, numery REGON i NIP

Po zarejestrowaniu fundacji w Krajowym Rejestrze Sądowym organizacja musi jeszcze uzyskać REGON i NIP. W każdym urzędowym piśmie, wniosku o dotację czy przy podpisywaniu umów należy podać oba te numery. Wniosek o numer REGON składa się w urzędzie statystycznym właściwym ze względu na siedzibę organizacji. Wniosek można też przesłać pocztą. Organizacja ma na to 14 dni od daty rejestracji. REGON zostanie wydawany w ciągu 7 dni od daty otrzymania formularza. Jeśli fundacja składa w KRS wniosek o wpis do rejestru przedsiębiorców do dokumentów rejestrowych dołącza również wniosek o nadanie numeru REGON. I dalej to sąd niezwłocznie po zarejestrowaniu organizacji, prześle wniosek do urzędu statystycznego województwa, na terenie którego mieści się siedziba organizacji wraz z odpisem postanowienia o wpisie. Po uzyskaniu REGON-u organizacja ma obowiązek wpisać ten numer do KRS. Ponadto fundacja powinna też uzyskać w urzędzie skarbowym właściwym ze względu na siedzibę numer NIP. Służy do identyfikacji podmiotów prowadzących działalność i musimy go mieć, nawet jeżeli dochody organizacji pochodzą tylko ze składek członkowskich lub przez jakiś czas nie mamy żadnych dochodów.

3 Czy każda fundacja ma jakieś obowiązki sprawozdawcze poza finansowymi

Co roku fundacja składa sprawozdanie do urzędu skarbowego. To dokument, który musi być podpisany przez cały zarząd fundacji. Oprócz tego fundacje składają sprawozdanie merytoryczne z działalności do organu kontroli nadzoru, czyli ministra, który jest wskazany w statucie fundacji. Trzeba też pamiętać, że fundacje mają obowiązek podać swe sprawozdanie do publicznej wiadomości, np. poprzez zamieszczenie na stronie internetowej. Jeżeli fundacja prowadzi działalność gospodarczą lub ma status organizacji pożytku publicznego, ma także dodatkowe obowiązki sprawozdawcze. W sprawozdaniu powinny się znaleźć m.in.:

● odpisy uchwał zarządu,

● informacja o wysokości uzyskanych przychodów,

● jeżeli prowadzono działalność gospodarczą - jej wynik finansowy.

Podaje się też liczbę osób zatrudnionych w fundacji i łączną kwotę wynagrodzeń wypłaconych przez fundację. Fundacja informuje także o wydatkach na wynagrodzenia z umów-zleceń i udzielonych przez fundację pożyczkach pieniężnych.

Ewa Ivanova

ewa.ivanova@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 6 kwietnia 1984 r. o fundacjach (Dz.U. z 1991 r. nr 46, poz. 203 z późn. zm.).