Czy w umowie leasingu można zastrzec karę umowną

Leasingodawca (finansujący) może skutecznie (na podstawie art. 483 kodeksu cywilnego) zastrzec karę umowną na wypadek odstąpienia od umowy leasingu, w razie niewykonania lub nienależytego wykonania obowiązków przez leasingobiorcę (korzystającego). Tak orzekł Sąd Najwyższy w wyroku z 20 października 2006 r. (IV CSK 154/06, OSNC 2007/7-8/117). Do wydania orzeczenia stanowisko tego sądu było inne. SN uważał, że niedopuszczalne jest zastrzeżenie kary umownej w przypadku zobowiązania leasingobiorcy. Kara ta może być bowiem zastrzeżona wyłącznie w przypadku niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego. Świadczenie leasingobiorcy polega natomiast na zapłacie rat pieniężnych, czyli jest świadczeniem pieniężnym (por. np. wyrok z 18 sierpnia 2005 r., V CK 90/05, LexPolonica nr 385235).

W wyroku z 20 października 2006 r. Sąd Najwyższy doszedł jednak do odmiennego wniosku. Uznał, że kara umowna zastrzeżona jest nie za niewykonanie lub nienależyte wykonanie świadczenia pieniężnego, do którego leasingobiorca zobowiązany jest na podstawie umowy leasingu, a za niewykonanie lub nienależyte wykonania zobowiązań, jakie powstaną dla leasingobiorcy w następstwie odstąpienia od umowy leasingu. To, że nienależyte wykonanie zobowiązania pieniężnego przez leasingobiorcę jest podstawą odstąpienia od umowy, nie przesądza w ocenie SN charakteru jego zobowiązania, za które zastrzeżono karę umowną. Leasingodawca może mieć bowiem w umowie zastrzeżone prawo do odstąpienia od umowy także z innych przyczyn, które mogły się wiązać z nienależytym wykonaniem obowiązków niepieniężnych przez leasingobiorcę.

Zdaniem SN - odstąpienie od umowy powoduje, że uznaje się, iż umowa w ogóle nie wywarła żadnych skutków prawnych. W konsekwencji po skutecznym odstąpieniu od umowy strony powinny zwrócić sobie (na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu) to, co świadczyły. Ewentualnie powinny wynagrodzić szkody spowodowane odstąpieniem od umowy. Na skutek odstąpienia od umowy leasingobiorca może być na przykład zobowiązany do zwrotu rzeczy leasingodawcy. Kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy wiąże się zatem w tej sytuacji z nienależytym wykonaniem zobowiązania zwrotu rzeczy. To z kolei jest niewątpliwie świadczeniem niepieniężnym.

W związku z odstąpieniem od umowy mogą powstać - po stronie leasingodawcy - także szkody spowodowane zerwaniem więzi umownej łączącej strony. W istocie więc kara umowna zastrzeżona na wypadek odstąpienia od umowy jest karą przewidzianą w razie niewykonania lub nienależytego wykonania wszelkich zobowiązań niepieniężnych, jakie mogą powstać wskutek odstąpienia od umowy. Z tego względu dla możliwości skutecznego zastrzeżenia kary umownej z tytułu odstąpienia od umowy nie ma znaczenia, że przyczyną uprawniającą leasingodawcę do złożenia oświadczenia o odstąpieniu było nienależyte wykonanie przez leasingodawcę świadczenia pieniężnego (zapłaty rat leasingowych). Biorąc pod uwagę, że kary umownej można dochodzić nawet wtedy, gdy nie powstała żadna szkoda, wystarczy wykazać, że nastąpiło odstąpienie od umowy i że dla naprawienia szkód, jakie mogą powstać z tytułu skutecznego odstąpienia od umowy, zastrzeżona została kara umowna. Istnienie szkody i jej rozmiar mogą więc mieć w tej sytuacji znaczenie tylko dla ewentualnego miarkowania kary umownej, gdy zachodzą przesłanki określone w art. 484 par. 2 kodeksu cywilnego.

opracował Leszek Jaworski

Podstawa prawna

Art. 483, art. 484 par. 2, art. 709¹³ ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).