Jakie roszczenia wobec ojca dziecka może mieć niezamężna matka

Sprawowanie opieki nad dzieckiem wyłącznie przez jednego z rodziców nie jest równoznaczne z tym, że jego powinnością jest także samodzielne utrzymanie małoletniego. Nie ma znaczenia, czy ta sytuacja jest spowodowana rozwodem, rozpadem związku partnerskiego, czy po prostu brakiem zainteresowania ojca, który nigdy nie był w trwałym związku z matką dziecka.

Jedną z podstawowych zasad w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym jest ta, że rodzice mają obowiązek łożenia na utrzymanie dziecka od momentu jego narodzin do czasu, kiedy się usamodzielni. Jego usamodzielnienie się nie jest powiązane z dniem ukończenia 18. roku życia. Gdy po uzyskaniu pełnoletniości dziecko nadal się uczy, obowiązek alimentacyjny trwa. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania. To jednak zdarza się rzadko. Możliwa jest też sytuacja, gdzie obowiązek alimentacyjny nie może wygasnąć z uwagi na znaczny stopień niepełnosprawności dziecka.

Środki utrzymania i wychowania

Wypełnianie obowiązku alimentacyjnego polega na dostarczaniu dziecku środków:

● utrzymania - czyli m.in. żywności, odzieży, odpowiednich warunków mieszkaniowych, opieki medycznej,

● wychowania (tutaj zawsze w miarę potrzeby) - m.in. udziału w zajęciach sportowych, wyjazdów na kolonie, uczestnictwa w kółkach zainteresowań naukowych, teatralnych, dodatkowych zajęciach muzycznych.

Gdy rodzice opiekują się dzieckiem wspólnie jako małżonkowie, środki te są dostarczane prawie w każdym przypadku przez oboje z nich. Po rozwodzie albo w innej sytuacji, która prowadzi do sprawowania pieczy nad małoletnim przez jednego z rodziców, realizacja obowiązku alimentacyjnego sprowadza się w przypadku drugiego z nich do okresowego przekazywania oznaczonych sum pieniędzy.

Zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego (art. 135 par. 1 k.r.o.). Pojęcia te pozostają we wzajemnej zależności i wzajemnie na siebie rzutują, w szczególności przy ustalaniu wysokości alimentów przez sąd. Odmienny pogląd pozostawałby w sprzeczności z zasadą równej stopy życiowej dzieci i rodziców, obowiązującej także w sprawach alimentacyjnych (wyrok Sądu Najwyższego z 25 marca 1985 r., sygn. akt III CRN 341/84, LexPolonica nr 320940). [Przykład 1]

Umowa pomiędzy rodzicami

Rozstający się lub nie żyjący ze sobą razem rodzice nie muszą ustalać wysokości miesięcznych alimentów w sądzie. Mogą dojść do porozumienia w sprawie alimentów i zawrzeć umowę cywilnoprawną, w której rodzic zobowiąże się do płacenia oznaczonej sumy pieniędzy w określonych odstępach czasu.

Najlepiej zawrzeć ją w formie aktu notarialnego. Taki dokument zaopatrzony w klauzulę wykonalności przez sąd i zawarty w formie notarialnej jest tak samo skuteczny, jak wyrok zasądzający alimenty. W świetle art. 777 par. 1 pkt 5 kodeksu postępowania cywilnego akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej do wysokości w akcie wprost określonej albo oznaczonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, jest tytułem egzekucyjnym. Jest tak, gdy akt określa warunki, które upoważniają wierzyciela do prowadzenia przeciwko dłużnikowi egzekucji na podstawie tego aktu o całość lub część roszczenia, jak również termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności. Oznacza to, że po nadaniu takiemu aktowi notarialnemu przez sąd klauzuli wykonalności stanowi on tytuł wykonawczy i na jego podstawie może zostać wszczęta egzekucja komornicza. [Przykład 2]

Gdy próby polubownego zobowiązania do comiesięcznego płacenia alimentów zakończą się fiaskiem, rodzicowi samotnie opiekującego się dzieckiem nie pozostaje nic innego, jak skierować swoje roszczenia na drogę sądową. Przygotowanie pozwu o alimenty nie jest zadaniem na tyle trudnym, aby w każdym przypadku zlecać jego napisanie wykwalifikowanym prawnikom.

Podwyżka należnych alimentów

Wysokość alimentów może ulec zmianie, jeśli wzrosną potrzeby dziecka lub zarobki osoby zobowiązanej do ich płacenia. Najczęściej zdarza się, że alimenty w kwocie orzeczonej przez sąd po kilku latach stają się niewystarczające, bo np. dziecko zaczyna uczęszczać do szkoły albo pogarsza się stan jego zdrowia. Z drugiej strony zobowiązany do płacenia alimentów ojciec może po pewnym czasie znaleźć zatrudnienie, albo dostać awans, co poprawi znacznie jego sytuację finansową.

Należy pamiętać, że o zakresie obowiązku alimentacyjnego decyduje ustawowy obowiązek alimentacyjny, a nie postanowienia wyroku sądowego ustalającego kwotę alimentów. Oznacza to, że roszczenie alimentacyjne małoletniego dziecka względem rodziców powstaje, pomimo istnienia prawomocnego wyroku zasądzającego alimenty, w zakresie, w jakim nie zostały zaspokojone usprawiedliwione potrzeby dziecka. Jeżeli więc po wydaniu wyroku zaszła zmiana stosunków w postaci wzrostu usprawiedliwionych potrzeb dziecka, to należy uwzględniać zakres obowiązku alimentacyjnego według tego zmienionego stanu faktycznego. Dlatego nawet kilka miesięcy po uprawomocnieniu się wyroku zasądzającego alimenty, rodzic, który samotnie wychowuje dziecko, może żądać w imieniu swojej pociechy zmiany orzeczenia. Sprawy o alimenty zwolnione są z kosztów sądowych.

Dodatkowe roszczenia matki

Ojciec dziecka pozamałżeńskiego ma obowiązek uczestniczyć nie tylko w kosztach utrzymania małoletniego, ale także jego matki w czasie jej ciąży i po porodzie. Już w 1954 roku Sąd Najwyższy wskazał, że obowiązek alimentacyjny rodziców w stosunku do dziecka jest zależny od tego, przy którym z rodziców dziecko pozostaje i jest wychowywane. Nie ma tutaj znaczenia, czy rodzice są małżeństwem i pozostają we wspólności małżeńskiej czy też nie. Nawet gdy rodzice zerwali wspólność, drugie z rodziców nie może zwolnić się z obowiązku alimentacyjnego. Jego zakres określają możliwości majątkowe rodzica (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z 26 marca 1954 r., I CR 327/54, OSN 1954, nr 4, poz. 90).

Zgodnie z art. 141 par. 1 zdanie pierwsze kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ojciec niebędący mężem matki obowiązany jest przyczynić się w rozmiarze odpowiadającym okolicznościom do pokrycia wydatków związanych z ciążą i porodem oraz kosztów trzymiesięcznego utrzymania matki w okresie po porodzie. [Przykład 3]

Ojciec dziecka ma ustawowy obowiązek uczestniczyć we wszystkich wydatkach, które są bezpośrednio związane z przebiegiem ciąży. Są to koszty opieki lekarskiej, które w zależności od stanu zdrowia matki i dziecka mogą się różnić. Przy jej normalnym przebiegu są to koszty związane z koniecznością zakupu witamin, wizyt i badań lekarskich, odzieży ciążowej. Jeśli dojdzie do komplikacji wymagającej częstszych wizyt, zażywania leków na podtrzymanie ciąży, hospitalizacji będą one zdecydowanie większe. Ojciec dziecka jest zobowiązany jednak do pokrywania tylko uzasadnionych wydatków, które są związane z dbałością o dobry stan zdrowia matki i nienarodzonego potomka.

Oprócz dodatkowych wydatków związanych z okresem ciąży ojciec dziecka musi pokryć część kosztów związanych z samym porodem. Te zazwyczaj są zdecydowanie wyższe, bo wiążą się choćby z koniecznością nabycia wyprawki. Do najważniejszych wydatków zalicza się tutaj zakup łóżeczka, wózka, pościeli, odzieży, fotelika do samochodu. Są nimi także koszty chrztu (m.in. ceremonii kościelnej, becika), a także przyjęcia okolicznościowego.

Wyprawka dla dziecka

Wydatki związane z porodem, w których musi uczestniczyć ojciec dziecka pozamałżeńskiego: butelki, podgrzewacz, smoczki, śpioszki, koszulki, inna odzież, becik, śpiworek, kołdra, poduszka, pościel, kołyska, łóżko dziecięce, materac, wanienka do kąpieli, wózek głęboki, fotelik do samochodu, krzesło do karmienia, nosidełko, chodzik, kojec, koc, zabawki, lekarstwa, szczepienia, wizyty lekarskie.

PRZYKŁADY

1 Czy sąd, ustalając alimenty, musi zbadać możliwości zarobkowe ojca

Możliwości zarobkowych pozwanego nie wolno utożsamiać tylko z aktualnie osiąganymi przez niego dochodami. Jak podkreślił Sąd Najwyższy, zakres obowiązku alimentacyjnego może i powinien być większy od wynikającego z faktycznych zarobków i dochodów zobowiązanego, jeśli przy pełnym i właściwym wykorzystaniu jego sił i umiejętności zarobki oraz dochody byłyby większe, a istniejące warunki społeczno-gospodarcze i ważne przyczyny takiemu wykorzystaniu nie stoją na przeszkodzie (wyrok SN z 16 maja 1975 r., sygn. akt III CRN 48/75).

2 Czy trzeba ustalić ojcostwo mężczyzny, by można było go pozwać

Tak. Matka dziecka może wystąpić do ojca dziecka z żądaniami określonymi w art. 141 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dopiero po uznaniu ojcostwa przez mężczyznę, ustaleniu ojcostwa albo równocześnie z pozwem o ustalenie takiej okoliczności. Uznanie ojcostwa następuje, gdy mężczyzna, od którego dziecko pochodzi, oświadczy przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego, że jest ojcem dziecka, a matka dziecka potwierdzi jednocześnie albo w ciągu trzech miesięcy od dnia oświadczenia mężczyzny, że ojcem dziecka jest ten mężczyzna. Uznanie ojcostwa może nastąpić także przed sądem opiekuńczym, a za granicą również przed polskim konsulem lub osobą wyznaczoną do wykonywania funkcji konsula, jeżeli uznanie dotyczy dziecka, którego oboje rodzice albo jedno z nich są obywatelami polskimi. Sądowego ustalenia ojcostwa może żądać m.in. jego matka oraz domniemany ojciec dziecka. Domniemywa się, że ojcem dziecka jest ten, kto obcował z matką dziecka nie dawniej niż w trzechsetnym, a nie później niż w sto osiemdziesiątym pierwszym dniu przed urodzeniem się dziecka.

3 Czy można żądać środków utrzymania dłużej niż przez ponad 3 miesiące po porodzie

Z ważnych powodów matka dziecka pozamałżeńskiego może żądać udziału ojca w kosztach swego utrzymania przez czas dłuższy niż trzy miesiące. Zasadnicze znaczenie ma tutaj, co należy rozumieć poprzez stwierdzenie ważne powody i w jakich sytuacjach matka dziecka jest uprawniona do otrzymywania świadczeń alimentacyjnych ze strony ojca dziecka. W doktrynie wymienia się tutaj sytuacje związane z chorobą matki lub dziecka, brak możliwości powierzenia opieki nad dzieckiem innym członkom rodziny czy umieszczenia go w żłobku. Zabezpieczenie utrzymania matce ma, w swojej istocie, na celu zapewnienie dziecku niezbędnej opieki w sytuacji szczególnej, w której, w okolicznościach konkretnej sprawy, jest to możliwe tylko przez matkę, która np. w okresie zaprzestania w związku z tym pracy zarobkowej nie ma środków do zapewnienia sobie niezbędnego utrzymania (wyrok Sądu Najwyższego z 29 września 1978 r., sygn. akt II CR 418/78, LexPolonica nr 321519).

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. nr 9, poz. 59).

Ustawa z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. nr 43, poz. 296).