Jak bronić się przed nierzetelnymi publikacjami prasowymi

Wydarzenia z życia osób publicznych, celebrytów czy poczynania największych firm są na co dzień przedmiotem publikacji prasowych, programów radiowych i telewizyjnych. Chociaż prawo prasowe nakazuje dziennikarzom szczególną ostrożność i rzetelność przy zbieraniu informacji, które chcą wykorzystać w swoich materiałach, to zdarza się, że pojawiają się w nich informacje niezgodne z prawdą. Czasami wystarczy jedno zdanie, np. z naszych źródeł wynika, że minister X przyjął łapówkę w związku ze sprzedażą majątku publicznego albo spółce C. grozi w najbliższym czasie upadłość. Po takiej publikacji nie trzeba czekać długo na ciągnącą się miesiącami aferę wokół szefa resortu czy pikujące następnego dnia wykresy z wyceną akcji spółki.

Podstawa to sprostowanie

Podstawową formą obrony przed nierzetelnymi publikacjami jest przesłanie do redaktora naczelnego redakcji właściwego dziennika lub czasopisma sprostowania wiadomości. Celem instytucji sprostowania nie jest karanie wydawcy, lecz jedynie umożliwienie zainteresowanemu zamieszczenia swobodnej, a zarazem rzeczowej wypowiedzi prostującej wiadomości jego zdaniem nieprawdziwe bądź odpowiadającej na zagrożenie jego dobrom osobistym (por. wyrok Sądu Najwyższego z 15 maja 2008 r., sygn. akt I CSK 531/2007, LexPolonica nr 1902151).

Zgodnie z art. 31 prawa prasowego redaktor naczelny ma obowiązek bezpłatnego opublikowania nadesłanego sprostowania lub odpowiedzi, o ile odpowiadają one przewidzianej prawem formie - patrz ramka. [Przykład 1]

Tekst sprostowania lub odpowiedzi nie może być dłuższy od dwukrotnej objętości fragmentu materiału prasowego, którego dotyczy. Redaktor naczelny nie może jednak wymagać, aby sprostowanie lub odpowiedź były krótsze niż pół strony maszynopisu. Prawo prasowe zabrania redakcji dokonywania bez zgody wnioskodawcy skrótów ani innych zmian, które by osłabiały jego znaczenie lub zniekształcały intencję autora sprostowania. Poza tym tekst sprostowania nie może być komentowany w tym samym numerze lub audycji (nie odnosi się to do odpowiedzi). Redakcja może za to w tym samym numerze zapowiedzieć publikację polemiki lub wyjaśnień.

Sprostowanie lub odpowiedź przesłana do dziennika musi być opublikowana w ciągu siedmiu dni od dnia jego otrzymania. Z kolei w przypadku czasopism powinna się ona ukazać w najbliższym lub jednym z dwóch następujących po nim przygotowywanych do druku numerów. Stacje radiowe i telewizyjne mają obowiązek zamieszczenia takich informacji w najbliższym analogicznym przekazie, nie później jednak niż w ciągu 14 dni od dnia otrzymania sprostowania. Redaktor naczelny nie ma jednak obowiązku opublikowania sprostowania m.in., gdy nie będzie ono rzeczową i odnoszącą się do faktów korektą wiadomości nieprawdziwej lub nieścisłej, ich treść lub forma nie jest zgodna z zasadami współżycia społecznego albo podważa ono fakty stwierdzone prawomocnym orzeczeniem.

Miesiąc na złożenie wniosku

Osoby bezpośrednio dotknięte przekazami medialnymi powinny pamiętać, że mają najwyżej miesiąc, liczony od daty publikacji artykułu lub emisji programu telewizyjnego, na przesłanie sprostowania lub odpowiedzi. Po upływie tego terminu redakcja może skutecznie odmówić jego publikacji.

Wyjątkiem jest sytuacja, gdy osoba zainteresowana nie mogła zapoznać się wcześniej z treścią publikacji. W takim przypadku może przesłać sprostowanie w ciągu 3 miesięcy od dnia opublikowania materiału.

Sprawa przed sądem

Osoba pomówiona w materiale może dochodzić roszczenia o opublikowanie sprostowania lub odpowiedzi przed sądem okręgowym. Prawo takie przysługuje, jeżeli redaktor naczelny odmówił opublikowania sprostowania lub odpowiedzi albo są one niewystarczające bądź nie ukazały się w zakreślonym w ustawie terminie. Roszczeń takich nie można dochodzić po upływie roku od dnia opublikowania materiału prasowego.

W takich przypadkach podstawą do wystąpienia przez zainteresowanego z żądaniem publikacji sprostowania czy odpowiedzi nie może być samo zamieszczenie materiału prasowego, lecz odmowa opublikowania sprostowania lub odpowiedzi odnoszących się do tego materiału.

Pozew o naruszenie dóbr

Sprostowanie dotyczy każdej wiadomości nieprawdziwej lub nieścisłej, niezależnie od tego, czy dotyka ona sfery dóbr osobistych. Jeżeli wiadomość taka narusza dobra osobiste, opublikowanie sprostowania pokrzywdzonego stanowi środek ochrony tych dóbr. Nie wyłącza on jednak możliwości zastosowania środków przewidzianych w kodeksie cywilnym, w szczególności wymagania stosownych oświadczeń pochodzących od samych autorów (redaktorów, wydawców).

Istota sprostowania polega na przyznaniu poszkodowanemu uprawnienia do przedstawienia swojego stanowiska, swojej wersji co do faktów zawartych w treści publikacji. Pozostaje ono jednak tylko oświadczeniem danej osoby we własnej sprawie. Z faktu publikacji nie można wyprowadzać wniosku o braku potrzeby dalszej ochrony (wyrok Sądu Najwyższego z 8 stycznia 2010 r., sygn. akt IV CSK 309/2009, LexPolonica nr 3028292). [Przykład 2]

Osobie, której dobra osobiste zostały naruszone publikacją prasową, przysługuje ochrona także wówczas, gdy autor publikacji dochował staranności i rzetelności przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych. Dziennikarz jest zobowiązany bowiem nie tylko zachować szczególną staranność i rzetelność przy zbieraniu i wykorzystaniu materiałów prasowych, lecz także chronić dobro osobiste. Sąd Najwyższy w wyroku z 10 września 1999 r., sygn. akt III CKN 939/98 stwierdził, że działanie dziennikarza z zachowaniem szczególnej staranności i rzetelności przy zbieraniu oraz wykorzystywaniu materiałów prasowych nie może odbierać prawa do, opartego na art. 24 par. 1 kodeksu cywilnego, sprostowania nieprawdziwych, naruszających cześć zarzutów. Osoba pokrzywdzona może także dochodzić ochrony dóbr osobistych w drodze cywilnoprawnej.

Zgodnie z art. 24 par. 1 k.c. każdy, czyje dobro osobiste zostaje zagrożone cudzym działaniem, może żądać zaniechania tego działania, chyba że nie jest ono bezprawne. W razie dokonanego naruszenia może on także żądać, ażeby osoba, która dopuściła się naruszenia, dopełniła czynności potrzebnych do usunięcia jego skutków, w szczególności ażeby złożyła oświadczenie odpowiedniej treści i w odpowiedniej formie. Poszkodowany może również żądać zadośćuczynienia pieniężnego lub zapłaty odpowiedniej sumy pieniężnej na wskazany cel społeczny. Gdy wskutek publikacji doznał on szkody majątkowej, może on ponadto domagać się przed sądem jej naprawienia. [Przykład 3]

Kiedy można odmówić sprostowania

● są nierzeczowe albo sprostowanie nie odnosi się do faktów przedstawionych w publikacji,

● zawierają treść karalną lub naruszają dobra osobiste osób trzecich,

● ich treść lub forma nie są zgodne z zasadami współżycia społecznego,

● podważają fakty stwierdzone prawomocnym orzeczeniem.

● nie dotyczą one treści zawartych w materiale prasowym,

● są wystosowane przez osobę, której nie dotyczą fakty przytoczone w prostowanym materiale (inaczej jest po śmierci osoby bezpośrednio zainteresowanej),

● zostały nadesłane po upływie miesiąca od dnia opublikowania materiału prasowego (co do zasady),

● sprostowanie lub odpowiedź są zbyt długie lub nie zostały podpisane w sposób umożliwiający redakcji identyfikację autora,

● sprostowanie odnosi się do wiadomości poprzednio sprostowanej.

PRZYKŁADY

1 Czy redakcja musi opublikować nadesłane przeze mnie sprostowanie

Sprostowanie nie może mieć charakteru polemiki z artykułem dziennikarza czy zaprzeczania niepochlebnym, ale prawdziwym informacjom. Opublikowaniu na podstawie art. 31 prawa prasowego podlegają tylko rzeczowe stwierdzenia, że jakieś obiektywne zdarzenie nie miało miejsca lub określony fakt postrzegany jest przez zainteresowanego inaczej, oraz rzeczowe ustosunkowanie się do wiadomości o faktach i niepoddającej się kryterium prawdziwości bądź ścisłości innej informacji, która narusza dobra osobiste wnioskującego lub zagraża im. Zadaniem redaktora naczelnego jest ocena dostarczonego mu wniosku i tekstu żądanej publikacji pod kątem przesłanek wymienionych w prawie prasowym przy uwzględnieniu jedynie zakazu dokonywania skrótów lub zmian, które by osłabiały znaczenie sprostowania lub odpowiedzi albo zniekształcały intencję autora (wyrok Sądu Najwyższego z 8 lutego 2008 r., sygn. akt I CSK 375/2007, LexPolonica nr 2130817).

2 Czy publikacja niepochlebnego artykułu narusza dobra osobiste

Z naruszeniem dobra osobistego mamy do czynienia tylko wtedy, gdy doznaje ono uszczerbku w wyniku zachowania naruszającego to dobro. Jak stwierdził Sąd Najwyższy - nie może to być jedynie subiektywne odczucie samego uprawnionego do ochrony tych dóbr, ale sytuacja, w której o takim naruszeniu można mówić w sensie obiektywnym. Gdy naruszenie następuje przez publikację prasową, to z naruszeniem mamy do czynienia tylko wtedy, gdy u przeciętnego czytelnika tego materiału zawarte w nim informacje naruszają określone dobro osobiste osoby, którą ten odbiorca może zidentyfikować (wyrok Sądu Najwyższego z 6 października 2006 r., sygn. akt V CSK 151/2006).

3 Czy oczerniający artykuł może stanowić podstawę do ścigania karnego

Oczerniający artykuł może dawać podstawę do ścigania karnego. Jest to jednak możliwe wtedy, gdy informacja ta jest nieprawdziwa i służy do pomówienia danej osoby o takie postępowanie lub właściwości, które mogą poniżyć ją w opinii publicznej lub narazić na utratę zaufania potrzebnego dla danego zawodu lub rodzaju działalności. Karalne jest więc takie pomówienie, które może prowadzić do upokorzenia danej osoby w opinii innych, umniejszenia jej kompetencji, wskazania na nieprawidłowe, naganne postępowanie, doprowadzenia do realnego niebezpieczeństwa niewłaściwego odbioru społecznego. Ściganie określonego w art. 212 par. 2 kodeksu karnego przestępstwa pomówienia za pomocą środków masowego komunikowania odbywa się na drodze oskarżenia prywatnego. Możliwość pociągnięcia sprawcy do odpowiedzialności karnej zależy więc od woli pokrzywdzonego i to on decyduje, czy wnieść akt oskarżenia do sądu. Sprawca pomówienia podlega karze grzywny, ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

Adam Makosz

adam.makosz@infor.pl

Podstawa prawna

Ustawa z 26 stycznia 1984 r. - Prawo prasowe (Dz.U. z 1984 r. nr 5, poz. 24 z późn. zm.). Ustawa z 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny (Dz.U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 z późn. zm.). Ustawa z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 z późn. zm.).