Sąd oceni, ale nie zastąpi ZUS

Badanie legalności decyzji ZUS i orzekanie o niej przez sąd możliwe jest tylko przy uwzględnieniu stanu faktycznego i prawnego istniejącego w chwili jej wydawania, zaś postępowanie dowodowe przed sądem jest postępowaniem sprawdzającym ustalenia dokonane przez organ rentowy. Podkreślił to Sąd Najwyższy w wyroku z 7 kwietnia 2011 r. (I UK 375/10) i postanowieniu z 20 stycznia 2010 r. (II UZ 49/09). Warto zwrócić uwagę na te orzeczenia, bo ostatecznie potwierdzają, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie. Co nadal - jak pokazuje praktyka - budzi wątpliwości.

Zasadą jest zatem, iż sąd ocenia legalność decyzji ZUS według stanu rzeczy istniejącego w chwili jej wydania. Ma to istotne znaczenie praktyczne, gdyż oznacza, że późniejsza zmiana stanu faktycznego lub prawnego nie jest podstawą do uznania decyzji ZUS za wadliwą i jej zmiany. Potwierdza to też art. 477¹⁴ par. 4 k.p.c. Istota postępowania sądowego w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych o rentę z tytułu niezdolności do pracy jest bowiem taka, aby ubezpieczony nie powoływał się w tym postępowaniu na nowe okoliczności dotyczące stanu jego zdrowia, które nie były znane ani lekarzowi orzecznikowi, ani komisji lekarskiej, ani organowi rentowemu w chwili wydawania decyzji. Postępowanie to ma mieć na celu ocenę, czy decyzja ZUS według stanu z daty wydania decyzji była prawidłowa.

Tylko w wyjątkowych sytuacjach, kiedy przesłanka prawa do renty dotyczy wymaganego stażu ubezpieczeniowego, spełni się w sposób pewny po wydaniu zaskarżonej decyzji organu rentowego, sąd może przyznać ubezpieczonemu świadczenie (art. 316 par. 1 k.p.c.). Tak też wskazywał SN w wyroku z 2 sierpnia 2007 r. (III UK 25/07 ). Wyjątek taki jest jednak obwarowany szeregiem zastrzeżeń, takich jak oczywistość prawa do świadczenia i pewność co do merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy przez organ rentowy w razie ponownego zgłoszenia wniosku (por. uzasadnienie wyroku SN z 25 stycznia 2005 r., I UK 152/04 ).

Wątpliwości budzi, czy wobec zmiany prawa po wydaniu decyzji przez ZUS możliwe jest przed sądem dokonanie jej zmiany i przyznanie dochodzonego świadczenia. Moim zdaniem jest to niemożliwe, gdyż zasadą powinno być uwzględnianie przez sąd stanu prawnego istniejącego w dacie wydania decyzji przez ZUS. Oznacza to, że sąd w takim przypadku musiałby oddalić odwołanie. Ubezpieczony mógłby jednak wystąpić z nowym wnioskiem np. o emeryturę do ZUS i wtedy uzyskać prawo do świadczenia na podstawie nowych przepisów. Podobnie wypowiadał się SN w wyroku z 3 grudnia 1998 r. (II UKN 341/98), stwierdzając, że sąd dokonuje oceny legalności decyzji rentowej według stanu prawnego istniejącego w dacie jej wydania. Zmiana stanu prawnego w toku postępowania sądowego uprawnia osobę zainteresowaną do złożenia nowego wniosku o przyznanie świadczenia emerytalno-rentowego.

Warto dodać, że jeśli osoba ubiegająca się o świadczenie zgłosi w sądzie nowe żądanie dotychczas nierozpoznane przez organ rentowy (np. zamiast dotychczas dochodzonej renty zażąda przyznania emerytury), sąd nie może podjąć decyzji w tej sprawie. Musi przekazać ją do rozpoznania organowi rentowemu (art. 477¹⁰ par. 2 k.p.c.). Zatem w razie gdyby w toku procesu osoba niezadowolona z decyzji zgłosiła nowe roszczenie, które dotąd nie było rozstrzygnięte przez ZUS, sąd powinien przyjąć to żądanie do protokołu i przesłać go do organu rentowego, który powinien wydać stosowną decyzję. Rozwiązanie to wynika z tego, że postępowanie przed sądem ma charakter odwoławczy i służy kontroli decyzji ZUS. Natomiast nie ma ono na celu zastępowania postępowania przed tym organem. To kolejne potwierdzenie reguły, że w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych przedmiot rozpoznania sprawy sądowej wyznacza decyzja organu rentowego, od której wniesiono odwołanie.

@RY1@i02/2012/038/i02.2012.038.217000200.802.jpg@RY2@

Ryszard Sadlik, sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach

Ryszard Sadlik

sędzia Sądu Okręgowego w Kielcach