Poszkodowani w wypadkach przy pracy mogą złożyć pozew zbiorowy

Ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 ze zm.) szczegółowo wskazuje i reguluje świadczenia przysługujące z ubezpieczenia społecznego poszkodowanemu w następstwie wypadku przy pracy lub choroby zawodowej. W przypadku, gdy szkoda na osobie przekracza wysokość świadczeń uzyskanych z ubezpieczenia, a pracodawca nie zapewnił bezpiecznych i higienicznych warunków pracy albo jego odpowiedzialność oparta jest na zasadzie ryzyka, odpowiada on w pozostałej wysokości (w zakresie nienaprawionej świadczeniami z ubezpieczenia społecznego). Pisaliśmy o tym w DGP nr 161. Dziś zastanowimy się czy pracownicy tacy nie mogą dochodzić naprawienia szkody od pracodawcy na podstawie powództwa zbiorowego.

Jednakowa podstawa

W marcu 2009 r. Rada Ministrów przedstawiła Sejmowi projekt ustawy o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym. Projekt w art. 1 wskazywał, iż postępowanie grupowe jest to "sądowe postępowanie cywilne w sprawach, w których są dochodzone roszczenia jednego rodzaju, co najmniej 10 osób, oparte na jednakowej podstawie faktycznej lub prawnej, jeżeli istotne okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie są wspólne dla wszystkich roszczeń".

Projektowana regulacja nie zakładała ograniczeń co do możliwości dochodzenia danych roszczeń. Jak podkreślano w mediach, możliwość dochodzenia roszczeń z zakresu prawa pracy w postępowaniu grupowym spotkała się z oporem ze strony organizacji pracodawców (Ł. Guza, "Pozwy zbiorowe mogą doprowadzić firmy do upadłości", DGP z 19 maja 2009 r.). Organizacje pracodawców w opiniach do rządowego projektu ustawy opowiadały się za wyłączeniem z zakresu ustawy między innymi roszczenia ze stosunku pracy. W następstwie poprawek Senatu przedmiotowa regulacja zmieniła znacznie swój kształt. Zawężono zakres przedmiotowy regulacji. Zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy z 17 grudnia 2009 r. o dochodzeniu roszczeń w postępowaniu grupowym (Dz.U. nr 7, poz. 846 ze zm.) ustawa ma zastosowanie w sprawach o roszczenia o ochronę konsumentów z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych.

W prasie zmiany te przyjęto, obwieszczając brak możliwości występowania przez pracowników przeciwko pracodawcom z pozwami zbiorowymi. Podkreślić należy, że pracownicy nie są uprawnieni do dochodzenia w postępowaniu grupowym roszczeń opartych na przepisach kodeksu pracy. Przepisy prawa pracy jednak nie wskazują wszelkich podstaw dla dochodzenia przez pracowników roszczeń od pracodawcy.

Dopuszczalność powództwa

Zgodnie z definicją legalną postępowanie grupowe, jest to sądowe postępowanie cywilne, w którym dochodzone są roszczenia jednego rodzaju przez co najmniej 10 osób i do tego roszczenia te muszą być oparte na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej. Ponadto, zgodnie z art. 1 ust. 2 ustawy, ma ona zastosowanie w sprawach o roszczenia o ochronę konsumentów z tytułu odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną przez produkt niebezpieczny oraz z tytułu czynów niedozwolonych, z wyjątkiem roszczeń o ochronę dóbr osobistych. Dodać jeszcze należy, iż w sprawach o roszczenia pieniężne postępowanie grupowe dopuszczalne jest jedynie wtedy, gdy wysokość roszczenia każdego członka grupy została ujednolicona w podgrupach liczących co najmniej dwie osoby (art. 2 ust. 1 w zw. z art. 2 ust. 2 ustawy).

Biorąc powyższe pod uwagę należy dojść do wniosku, iż przy spełnieniu pozostałych przesłanek:

1) roszczenia są jednorodzajowe;

2) roszczeń dochodzi co najmniej dziesięć osób;

3) roszczenia oparte są na tej samej lub takiej samej podstawie faktycznej;

4) wysokość roszczeń została ujednolicona,

przy zakwalifikowaniu sprawy, z której pracownicy wywodzą roszczenia jako jednej z wymienionych w art. 1 ust. 2 ustawy (a zatem w przypadku sprawy o roszczenia z tytułu czynów niedozwolonych), nie istnieją przeszkody uniemożliwiające pracownikom dochodzenia od pracodawcy roszczeń na drodze powództwa grupowego.

Odpowiedzialność pracodawcy

Orzecznictwo nie pozostawia w zasadzie wątpliwości. Zgodnie z dominującym stanowiskiem właściwym reżimem odpowiedzialności w przypadku dochodzenia od pracodawcy roszczeń na podstawie kodeksu cywilnego z tytułu uszczerbku spowodowanego wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową jest reżim deliktowy. Jak podkreślił Sąd Najwyższy: "tylko gdy szkoda jakiej doznał pracownik z tytułu wypadku przy pracy (uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia), jest wynikiem czynu niedozwolonego, można dochodzić jej wyrównania od pracodawcy, wykazując jego odpowiedzialność na podstawie prawa cywilnego, skoro nie można w takiej sytuacji operować domniemaniem z ustawy wypadkowej. Rzeczą uprawnionego pracownika będzie więc wykazanie odpowiedzialności pracodawcy z ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.): wina - art. 415 k.c. lub ryzyko - art. 435 k.c., udowodnienie szkody i związku przyczynowego między zdarzeniem a powstaniem szkody" (wyrok SN z 10 października 1997 r. sygn. akt II UKN 293/97, OSNAPiUS 1998/19/574).

Jeżeli zakład pracy wprawiany jest w rucha za pomocą sił przyrody, podstawą odpowiedzialności jest art. 435 k.c. Tak wynika z wyroku Sądu Najwyższego z 19 czerwca 2001 r., sygn. akt II UKN 424/00, OSNAPiUS 2003/6/155. Odpowiedzialność odszkodowawcza na podstawie wskazanego przepisu powstaje bez względu na winę (wyrok SN z 6 marca 2006, sygn. akt II PK 213/05, LEX nr 299146). Dopiero jeżeli zakład nie jest wprawiany w ruch za pomocą sił przyrody zastosowanie ma odpowiedzialność oparta na zasadzie winy (wyrok SN z 8 grudnia 2005 r., sygn. akt I UK 97/05, OSNAPiUS 2006/21-22/336).

Wnioski

Odnosząc się do problemu przedstawionego na wstępie, najpierw ogólnie podkreślić należy, iż w pewnych szczególnych sytuacjach pracownicy mają możliwość wytoczenia przeciwko pracodawcy powództwa w postępowaniu grupowym. Przy spełnieniu pozostałych przesłanek (m.in. wielkość grupy, ta sama lub taka sama podstawa faktyczna, wysokość roszczeń ujednolicona) nie istnieją przeszkody do stosowania tej instytucji. W sytuacji gdy w jednym wypadku przy pracy poszkodowanych zostanie co najmniej 10 pracowników, szkody ich nie zostaną naprawione w ramach świadczeń z ubezpieczenia wypadkowego, a pracodawca nie zapewnił bezpiecznych i higienicznych warunków pracy albo jego odpowiedzialność oparta jest na zasadzie ryzyka, mogą oni wystąpić przeciwko pracodawcy z powództwem zbiorowym.

Ważne

Jeżeli zakład pracy wprawiany jest w ruch za pomocą sił przyrody, podstawą odpowiedzialności jest art. 435 Kodeksu cywilnego

Przesłanki

Poszkodowani w wypadku przy pracy mogą wytoczyć powództwo zbiorowe przeciwko pracodawcy, gdy spełnione są następujące warunki:

● poszkodowanych w wypadku przy pracy pracowników zostało co najmniej 10;

● szkody na osobie nie zostały naprawione przez świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego;

● pracodawca nie zapewnił bezpiecznych i higienicznych warunków pracy (odpowiada na podstawie art. 415 k.c.) albo jego odpowiedzialność oparta jest na zasadzie ryzyka (odpowiada na podstawie art. 435 k.c.);

● wysokość roszczeń jest ujednolicona w grupach.

Na jakich zasadach dochodzić swoich praw

● Wysokość roszczeń trzeba ujednolicić w całej grupie albo podgrupach, liczących co najmniej 2 osoby;

● Powództwo grupowe wytacza reprezentant grupy. Reprezentantem grupy może być osoba będąca członkiem grupy albo powiatowy (miejski) rzecznik konsumentów w zakresie przysługujących im uprawnień Reprezentant grupy prowadzi postępowanie w imieniu własnym, na rzecz wszystkich członków grupy. W postępowaniu grupowym obowiązuje zastępstwo powoda przez adwokata lub radcę prawnego, chyba że powód jest adwokatem lub radcą prawnym;

● Umowa regulująca wynagrodzenie pełnomocnika może określać wynagrodzenie w stosunku do kwoty zasądzonej na rzecz powoda, nie więcej niż 20 proc. tej kwoty;

● W każdym stanie sprawy sąd może skierować strony do mediacji;

● Na żądanie pozwanego sąd może zobowiązać powoda do złożenia kaucji na zabezpieczenie kosztów procesu. Pozwany może zgłosić żądanie zabezpieczenia kosztów najpóźniej przy pierwszej czynności procesowej. Pozwany nie ma prawa domagać się złożenia kaucji, jeżeli uznana przez niego część roszczenia wystarcza na zabezpieczenie kosztów. Sąd oznaczy termin złożenia kaucji, nie krótszy niż miesiąc, oraz jej wysokość, mając na względzie prawdopodobną sumę kosztów, które poniesie pozwany. Kaucję składa się w gotówce. Kaucja nie może być wyższa niż 20 proc. wartości przedmiotu sporu. Jeżeli w toku sprawy okaże się, że kaucja nie wystarcza na zabezpieczenie kosztów procesu, pozwany może żądać dodatkowego zabezpieczenia. Po bezskutecznym upływie wyznaczonego przez sąd terminu do złożenia kaucji sąd na wniosek pozwanego odrzuci pozew lub środek odwoławczy, orzekając o kosztach, jak w przypadku cofnięcia pozwu;

● Sąd rozstrzyga na rozprawie o dopuszczalności postępowania grupowego i odrzuca pozew, jeżeli sprawa nie podlega rozpoznaniu w postępowaniu grupowym. W przeciwnym razie sąd wydaje postanowienie o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym. Na postanowienie sądu w przedmiocie rozpoznania sprawy w postępowaniu grupowym przysługuje zażalenie;

● Po uprawomocnieniu się postanowienia o rozpoznaniu sprawy w postępowaniu grupowym sąd zarządzi ogłoszenie o wszczęciu postępowania grupowego;

● Ogłoszenie o wszczęciu postępowania grupowego umieszcza się w poczytnej prasie o zasięgu ogólnokrajowym. W szczególnych wypadkach sąd może zarządzić zamieszczenie ogłoszenia w prasie o zasięgu lokalnym. Zarządzenie ogłoszenia o wszczęciu postępowania grupowego można zaniechać wtedy, gdy z okoliczności sprawy wynika, że wszyscy członkowie grupy złożyli oświadczenia o przystąpienie do grupy;

● Przystąpienie do grupy po upływie terminu wyznaczonego przez sąd jest niedopuszczalne;

● Z chwilą przedstawienia sądowi oświadczenia o przystąpieniu do grupy między członkiem grupy oraz pozwanym powstaje skutek sprawy w toku, co do roszczenia objętego postępowaniem grupowym. Osoba, która przed dniem wszczęcia postępowania grupowego wytoczyła przeciwko pozwanemu powództwo o roszczenie, które może być objęte postępowaniem grupowym, nie później niż do dnia zakończenia postępowania w pierwszej instancji może złożyć oświadczenie o przystąpieniu do grupy. W takim przypadku sąd wydaje postanowienie o umorzeniu postępowania;

● W wyznaczonym przez sąd terminie, nie krótszym niż miesiąc, pozwany może podnieść zarzuty co do członkostwa określonych osób w grupie lub podgrupach. Po upływie wyznaczonego przez sąd terminu, nie krótszego niż miesiąc od dnia doręczenia powodowi zarzutów co do członkostwa, sąd wydaje postanowienie co do składu grupy;

● Cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia oraz zawarcie ugody wymaga zgody więcej niż połowy członków grupy. Sąd może uznać za niedopuszczalne cofnięcie pozwu, zrzeczenie się lub ograniczenie roszczenia, jak też zawarcie ugody, jeżeli okoliczności sprawy wskazują, że wymienione czynności są sprzeczne z prawem lub dobrymi obyczajami albo zmierzają do obejścia prawa bądź rażąco naruszają interes członków grupy.

@RY1@i02/2014/176/i02.2014.176.03300040f.803.jpg@RY2@

dr Wojciech Ostaszewski asystent sędziego Sądu Najwyższego

dr Wojciech Ostaszewski

asystent sędziego Sądu Najwyższego