Klauzule automatycznie przedłużające umowy są kwestionowane przez UOKiK

Często spotykaną w umowach klauzulą, która może naruszać prawa konsumenta, a przez to skutkować nieważnością danych postanowień, jest zastrzeżenie mające na celu automatyczne przedłużenie danego stosunku zobowiązaniowego po ustaniu początkowego okresu jego obowiązywania. Przedsiębiorcy, zawierając umowy z konsumentami, niestety dość często mają kłopoty z formułowaniem tego typu postanowień.

Na różne sposoby

Na wstępie należy wyjaśnić, że czas trwania umowy może zostać w niej wskazany na kilka różnych sposobów. Podstawowy ich podział wyznacza oś umów bezterminowych (czyli takich, które są zawierane na czas nieoznaczony, nieokreślony) oraz umów terminowych. Przy czym okres obowiązywania zobowiązania wyznaczać może bądź konkretna data, bądź też zdarzenie przyszłe i pewne, chociaż niedające się precyzyjnie określić co do dnia jego wystąpienia (np. pojawienie się pierwszych przymrozków, przebycie przez auto oznaczonej liczby kilometrów itp.).

Ostatniego z wymienionych sposobów określania czasu trwania umowy nie należy mylić z zawieraniem umów pod warunkiem rozwiązującym (zob. art. 89-94 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 121; dalej: k.c.). Co prawda zaistnienie takiego warunku prowadzi do wygaśnięcia umowy, niemniej warunek ze swojej istoty jest zdarzeniem przyszłym i niepewnym (np. pozytywne ukończenie oznaczonego kursu, osiągnięcie określonego poziomu zbiorów, itp.).

Umowy terminowe (bo tylko te mogą ulegać przedłużeniu) charakteryzują się większym stopniem związania stron, co do zasady bowiem pewność obrotu gospodarczego wymaga, aby tego typu stosunki zobowiązaniowe trwały przez założony z góry czas. Dlatego ich wcześniejsze wypowiadanie nie jest swobodne i zależy od dodatkowych warunków.

Nie zawsze niedozwolone

Fakt, że strony postanowiły pierwotnie na oznaczenie ram czasowych wzajemnych obligacji, wpływa również na zasady ich przedłużania. Ustawodawca zastrzega w tym zakresie, że w razie wątpliwości uważa się za niedozwolone postanowienia umowne te klauzule, które stanowią, iż umowa zawarta na czas oznaczony ulega przedłużeniu, o ile konsument, dla którego zastrzeżono rażąco krótki termin, nie złoży przeciwnego oświadczenia (art. 385³ pkt 18 k.c.).

Należy przy tym pamiętać, że nie każde postanowienie, które zbliżone jest swoją treścią do cytowanego wyżej przepisu, będzie automatycznie uznane za niedozwolone. Skutek taki odnosić się będzie wyłącznie do klauzul spełniających łącznie następujące przesłanki ustawowe (art. 385¹-385² k.c.), mianowicie oceniana klauzula będzie abuzywna, gdy:

wnie jest indywidualnie uzgodniona z konsumentem,

wkształtuje jego prawa i obowiązki w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami,

wrażąco narusza interesy konsumenta,

wnie określa głównych świadczeń stron w sposób jednoznaczny.

Jeżeli dane postanowienie umowy lub regulaminu wypełnia wszystkie z wyżej wymienionych przesłanek - z dużą dozą prawdopodobieństwa może zostać uznane za niedozwolone, a w konsekwencji niewiążące konsumenta. Pomocne w tej sytuacji będzie również zapoznanie się z rejestrem klauzul niedozwolonych prowadzonym przez prezesa UOKiK.

Analiza klauzul wpisanych do rejestru UOKiK wskazuje, że za abuzywne może być uznane postanowienie przewidujące automatyczne przedłużenie umowy zarówno na dalszy czas oznaczony, jak i na czas nieoznaczony. Uzasadnienia dla takiej zmiany nie może stanowić również wystąpienie zdarzenia wskazanego w danym postanowieniu, w szczególności jeżeli zależne jest ono od woli przedsiębiorcy.

Jak ustalić termin

Istotnym zagadnieniem w świetle omawianych postanowień jest określenie, czy zastrzeżony dla konsumenta termin do złożenia oświadczenia woli sprzeciwiającego się automatycznemu przedłużeniu umowy uznany może zostać za rażąco krótki. Ustawodawca nie przewiduje w tym zakresie dodatkowych wskazówek, które pozwoliłyby na ocenę, czy przesłanka ta została spełniona. Termin ten należy zatem odnosić każdorazowo do okoliczności konkretnego stosunku zobowiązaniowego. Wśród nich na pierwsze miejsca wysuwają się następujące cechy danej umowy, do których to czas przyznany konsumentowi na złożenie ww. oświadczenia woli powinien być relatywizowany:

wczas trwania umowy - im dłuższy, tym okres na jej przedłużenie powinien być analogicznie większy,

wokres, na jaki umowa ma ulec przedłużeniu - podobnie jak wskazano wyżej przesłanka ta nabiera szczególnego znaczenia, gdy przedłużenie ma nastąpić na czas nieoznaczony,

wsposób złożenia oświadczenia przez konsumenta - czy może zostać ono złożone w dowolnej formie i poprzez dowolny środek, czy też przedsiębiorca zastrzega odrębną procedurę jego składania, np. tylko w jego placówce - im więcej obowiązków lub warunków musi w tym zakresie spełnić kontrahent, tym więcej czasu na złożenie oświadczenia należałoby mu przyznać.

Skutki naruszenia

Jak już była o tym mowa wyżej, postanowienie uznane za klauzulę niedozwoloną, czyli spełniające wszystkie z wyżej wymienionych warunków, nie ma mocy wiążącej w stosunkach pomiędzy przedsiębiorcą i konsumentem. W tym przypadku oznacza to, że nieważnością objęty zostanie zapis mówiący o automatycznym przedłużeniu się umowy. W konsekwencji umowa obarczona taką wadą nie będzie ulegała przedłużeniu.

Jedynym sposobem wydłużenia czasu jej trwania będzie zawarcie z konsumentem stosownego aneksu, na mocy którego termin wygaśnięcia stosunku zobowiązaniowego zostanie przesunięty bądź też w jego miejsce zastrzeżone zostanie, że umowa obowiązuje na czas nieoznaczony.

Zasady dokonywania zmiany umowy są tożsame z zasadami jej zawierania, stąd też nie mogą być ograniczane dodatkowymi warunkami przez przedsiębiorcę, a klient nie ma obowiązku godzenia się na taką zmianę.

Podsumowując: przewidując w umowie skutek jej automatycznego przedłużenia, należy odpowiednio dostosować termin na wyrażenie przeciwnej woli przez konsumenta.

Ważne

Za dobrą praktykę uznać należy przypadki, w których przedsiębiorca informuje klienta o upływającym okresie dotychczasowej umowy oraz o możliwości zdecydowania przez konsumenta, czy godzi się na jej przedłużenie

Za te zapisy grożą kary

Wśród postanowień umownych wpisanych obecnie do ww. rejestru znajdują się klauzule zastrzegane w umowach z wielu różnych branż, m.in. obrotu nieruchomościami, usług internetowych oraz usług telekomunikacyjnych. Poniżej wskazujemy kilka konkretnych przykładów:

● Automatyczne przedłużenie na kolejne 12 miesięcy następuje z dniem zakończenia ważności poprzedniej umowy, pod warunkiem niezłożenia w tym dniu rezygnacji. (zob. klauzula nr 634 w rejestrze klauzul niedozwolonych prowadzonym przez prezesa UOKiK);

● Umowa zostaje zawarta na okres ...roku, tj. do dnia... Po upływie tego terminu umowa ulega automatycznemu przedłużeniu na czas nieoznaczony (...), chyba że strony postanowią inaczej. (zob. klauzula nr 1256 w ww. rejestrze);

● Strony oświadczają, że niniejsza Umowa zostaje automatycznie przedłużona na okres kolejnych 3 miesięcy w przypadku przesunięcia przez Realizatora terminu Rozpoczęcia Inwestycji, przy czym warunkiem przedłużenia okresu obowiązywania niniejszej Umowy jest zawiadomienie Klienta w formie pisemnej przed upływem terminu, o którym mowa w ust. 1 o przesunięciu terminu Rozpoczęcia Inwestycji oraz wskazanie nowego planowanego terminu Rozpoczęcia Inwestycji. (zob. klauzula nr 3970 w ww. rejestrze);

● W przypadku umowy zawartej na czas określony zostaje ona automatycznie przedłużona na okres 24 miesięcy, zgodnie z obowiązującą promocją i cennikiem w dniu przedłużenia umowy, o ile Abonent nie wyrazi innego oświadczenia woli w terminie 60 dni przed terminem wygaśnięcia umowy zawartej na czas określony. (zob. klauzula nr 4431 w ww. rejestrze).

@RY1@i02/2014/174/i02.2014.174.21500060a.805.jpg@RY2@

Michał Koralewski radca prawny

Michał Koralewski

radca prawny