Jeżeli urzędnik podejmie błędną decyzję firmie przysługuje odszkodowanie

CZYTELNIK: Czy w razie błędu urzędnika mogę domagać się odszkodowania? W jakich sytuacjach mogę wnieść sprawę do sądu?

@RY1@i02/2014/125/i02.2014.125.13000030b.802.jpg@RY2@

Piotr Owczarek wspólnik kancelarii CGO Legal Counseling

Bezprawne działanie lub zaniechanie bliżej nieokreślonego urzędnika wykonującego zadanie z zakresu administracji publicznej, niezgodna z prawem decyzja lub orzeczenie wywołujące szkodę w majątku przedsiębiorcy - takie stany faktyczne, a nawet sytuacja zgodnego z prawem działania wywołującego jednak szkodę na osobie oraz m.in. ciężkie położenie materialne, powinny i mogą rodzić konsekwencje, a także możliwość restytucji. Przepisy dają ku temu podstawę, ale konieczna jest świadomość przedsiębiorców co do przysługujących im uprawnień.

Podstawę odpowiedzialności deliktowej za szkodę wyrządzoną przez niezgodne z prawem działanie lub zaniechanie przy wykonywaniu władzy publicznej urzędników administracji publicznej (zarówno rządowej, jak i samorządowej) stanowi art. 417 kodeksu cywilnego. Przepis ten rodzi odpowiedzialność opartą na zasadzie ryzyka, a więc wynikającą z samego faktu bezprawnego działania lub zaniechania. Nie jest zatem konieczne wykazywanie winy podmiotu, który dopuścił się naruszenia.

Poszkodowanym, który może wystąpić z roszczeniem, jest każdy podmiot prawa cywilnego, a więc zarówno przedsiębiorca prowadzący działalność w formie jednoosobowej, jak i osoba prawna (np. spółka z o.o.) czy jednostka organizacyjna nieposiadająca osobowości prawnej, której odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną (m.in. spółki osobowe). Podmiotami ponoszącymi odpowiedzialność będą natomiast Skarb Państwa, jednostki samorządu terytorialnego oraz inne osoby prawne, wykonujące z mocy prawa władzę publiczną (art. 417 par. 1 k.c.), a także osoby prawne, którym zlecono wykonywanie zadań z zakresu władzy publicznej, na podstawie stosownego porozumienia (art. 417 par. 2 k.c.).

Kluczowym zagadnieniem, z punktu widzenia ustalenia odpowiedzialności, jest rozstrzygnięcie zakresu pojęciowego "wykonywania władzy publicznej". W uzasadnieniu wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 4 grudnia 2001 r. wskazane zostało, iż kluczowa jest tu możliwość władczego kształtowania sytuacji jednostki. Chodzi zatem o działania organów administracji publicznej przy realizacji zadań sfery władczej (decyzje, akty normatywne), nie zaś dotyczących chociażby obrotu gospodarczego. W takim przypadku Skarb Państwa oraz jednostki samorządu terytorialnego ponosić będą odpowiedzialność na takich samych zasadach jak inne osoby prawne.

Kolejnym istotnym aspektem, z punktu widzenia poszkodowanego, jest brak konieczności ustalania bezpośredniego sprawcy szkody, a jedynie wykazanie, że szkoda ta powstała wskutek działania określonego podmiotu wykonującego władzę publiczną. Jak orzekł Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z 7 lutego 2013 r. o sygn. I ACa 685/12 "jeżeli uszczerbek powstał wskutek działania jednej lub kilku osób realizujących władcze funkcje danej osoby prawnej, to niemożliwość zidentyfikowania tych bezpośrednich sprawców szkody jest prawnie irrelewantna".

Przepisem szczególnym, regulującym warunki odpowiedzialności odszkodowawczej za niezgodne z prawem wydanie albo zaniechanie wydania orzeczenia, decyzji administracyjnej lub aktu prawnego jest art. 417¹ k.c. W tym przypadku - co do zasady - o bezprawności nie będzie decydował jednak sąd orzekający o odszkodowaniu.

Odszkodowanie za szkodę wyrządzoną wyrokiem sądowym, aktem prawnym lub decyzją administracyjną, uzależnione jest bowiem od wcześniejszego stwierdzenia niezgodności z prawem orzeczenia, decyzji lub aktu we właściwym postępowaniu, toczonym przede wszystkim przed Trybunałem Konstytucyjnym. Co istotne, odszkodowania można domagać się również, gdy szkoda wyrządzona została przez niewydanie orzeczenia lub decyzji, a obowiązek ich wydania przewidywał przepis prawa (art. 417¹ par. 3 k.c.). Przesłankami powstania obowiązku naprawienia szkody są wówczas: wskazanie przepisu nakładającego na organ władzy publicznej obowiązek wydania decyzji oraz stwierdzenie we właściwym postępowaniu niezgodności z prawem jej niewydania. W przypadku postępowania o naprawienie szkody wyrządzonej niewydaniem aktu normatywnego, uprawnionym do samodzielnego zbadania przesłanki niezgodności tego faktu z prawem, będzie wyjątkowo sąd decydujący o odszkodowaniu (art. 417¹ par. 4 KC).

Kolejną podstawę odpowiedzialności Skarbu Państwa rodzi art. 417² KC, normujący odpowiedzialność za szkodę legalną. Przepis ten pozwala uzyskać odszkodowanie oraz zadośćuczynienie za krzywdę na zasadzie słuszności za zgodne z prawem działanie władzy publicznej, gdy wymagają tego szczególne okoliczności, a zwłaszcza niezdolność poszkodowanego do pracy lub jego ciężkie położenie materialne. Powyższy artykuł ma na celu łagodzenie szczególnie dotkliwych następstw wyrządzenia szkód, których kompensacja na podstawie przepisów ogólnych nie jest możliwa. Istotnymi czynnikami będą tu: rozmiar i charakter uszczerbku, a także związane z nimi natężenie bólu oraz cierpienia związanego ze szkodą.

We wszystkich wskazanych sytuacjach to na powodzie (poszkodowanym) ciążyć będzie odpowiedzialność wykazania ogólnych przesłanek odpowiedzialności deliktowej, tj. szkody i normalnego związku przyczynowego. Przez szkodę rozumie się przy tym - zgodnie z art. 361 par. 2 k.c. - straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby szkody nie wyrządzono. Powództwo skierować należy do sądu rejonowego właściwego dla miejsca siedziby podmiotu ponoszącego odpowiedzialność (statio fisci Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego itp.), a w sytuacji gdy żądanie przewyższa 75 tys. zł. - do właściwego miejscowo sądu okręgowego.

Na koniec - i na marginesie powyższych rozważań - wskazać należy, iż w razie zasądzenia odszkodowania, o którym mowa powyżej, na podstawie przepisów, które weszły w życie 17 maja 2011 r., podmiot, który poniósł odpowiedzialność odszkodowawczą, może wystąpić z roszczeniem regresowym do funkcjonariusza, którego winę i dopuszczenie się rażącego naruszenia prawa przy wykonywaniu swoich obowiązków stwierdzono w odrębnym postępowaniu.