Powództwo ustalające musi być uzasadnione

Ważną kategorią spraw rozpoznawanych przez sądy pracy są te, w których pozew zawiera żądanie ustalenia. Przykładowo pracownik może żądać ustalenia istnienia stosunku pracy. Przesłanki dla takiego żądania określa art. 189 kodeksu postępowania cywilnego (dalej: k.p.c.). Wynika z niego, iż musi wystąpić interes prawny powoda w ustaleniu, a samo ustalenie ma dotyczyć stosunku prawnego lub prawa. Brak którejkolwiek z tych przesłanek powoduje oddalenie powództwa przez sąd.

Do zamknięcia rozprawy

Z art. 189 k.p.c wynika, że podstawowym warunkiem dopuszczalności powództwa o ustalenie jest istnienie interesu prawnego po stronie powoda. Powód musi to wykazać. Interes prawny powinien istnieć w chwili wniesienia pozwu, jednak ponieważ sąd wydaje wyrok, biorąc po uwagę stan rzeczy z chwili zamknięcia rozprawy, to najpóźniej w tym momencie taki interes prawny musi zaistnieć. Określenie, w jakich sytuacjach powód ma interes prawny w wytoczeniu powództwa o ustalenie, jest w praktyce sądowej zagadnieniem kontrowersyjnym. Często interes prawny rozumie się jako występowanie niepewności stanu prawnego lub prawa, przy czym niepewność ta powinna mieć charakter obiektywny, tj. zachodzić według rozumnej oceny sytuacji, a nie tylko subiektywny, tj. według odczucia powoda (wyrok SN z 28 listopada 2002 r., sygn. akt II CKN 1047/00, LEX nr 75344). W orzecznictwie pojęcie interesu prawnego jest jednak również interpretowane z uwzględnieniem szeroko pojmowanego dostępu do sądów, w celu zapewnienia ochrony prawnej w postaci ustalenia stosunku prawnego lub prawa w sensie pozytywnym lub negatywnym (uchwała SN z 17 grudnia 1993 r., sygn. akt III CZP 171/93, OSN 1994/7-8/149).

Na brak interesu prawnego (tym razem pracodawcy) wskazywał SN w uchwale 7 sędziów z 28 września 2005 r. (sygn. akt I PZP 2/05, OSNP 2006/5-6/71), w której uznano, że pracodawca nie ma interesu prawnego w ustaleniu na podstawie art. 189 k.p.c. przez sąd powszechny istnienia stosunku pracy zakwestionowanego przez organ podatkowy. Warto jednak zaznaczyć, że na mocy art. 189¹ k.p.c. uprawnienie do wystąpienia z powództwem zawierającym żądanie ustalenia przysługuje również, w toku prowadzonego postępowania, organowi podatkowemu lub organowi kontroli skarbowej, jeżeli ustalenie istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa jest niezbędne dla oceny skutków podatkowych.

Na innej podstawie

W utrwalonym orzecznictwie SN z reguły przyjmuje się, że interes prawny nie zachodzi, gdy zainteresowany może na innej drodze osiągnąć w pełni ochronę swoich praw (wyroki SN z 6 czerwca 1997 r., sygn. akt II CKN 201/97, M. Prawn. 1998/2/3; z 21 stycznia 1998 r., sygn. akt II CKN 572/97, LEX nr 50644; z 5 października 2000 r., sygn. akt II CKN 750/99, LEX nr 51801 oraz z 29 marca 2001 r., sygn. akt I PKN 333/00, OSNP 2003/1/12). Powództwo o ustalenie byłoby co do zasady niedopuszczalne, jeżeli ocena prawna dotycząca istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa stanowi jedynie prawną przesłankę rozstrzygnięcia sądu co do zasadności roszczenia o świadczenie, którego dotyczy pozew (wyrok SN z 21 lipca 1999 r., sygn. akt I PKN 173/99, OSNP 2000/20/747). W szczególności niedopuszczalne jest powództwo o ustalenie zmierzające do uzyskania dowodów, które służyłyby wykorzystaniu w innym postępowaniu, np. postępowaniu rentowym lub emerytalnym (wyrok SN z 23 lutego 1999 r., sygn. akt I PKN 597/98, OSNAP 2000/8/301 oraz wyrok z 17 czerwca 1987 r., sygn. akt III PZP 19/87, OSNP 1988/10/132. [przykład]

Wyjątki od zasady

Jest jednak wiele wyjątków od tej zasady, np. gdy z ustalanego stosunku prawnego może wypływać wiele roszczeń, z których tylko jedno lub niektóre są dopiero wymagalne, a także gdy chodzi o skutki istniejącej szkody mogące ujawnić się dopiero w przyszłości (m.in. orzeczenie SN z 5 grudnia 2002 r., sygn. akt I PKN 629/01, Wokanda 2003/9/24 i uchwała składu siedmiu sędziów SN z 17 kwietnia 1970 r., III PZP 34/69, OSN 1970/12/217). Powszechnie zatem przyjmuje się istnienie interesu prawnego w żądaniu ustalenia stosunku pracy, co warunkuje prawo do niektórych bieżących i przyszłych świadczeń z ubezpieczeń społecznych, a także rzutuje na ich wysokość (wyroki SN z 2 czerwca 2006 r., sygn. akt I PKN 250/05, M.P.Pr. 2006/9/491 i z 5 grudnia 2002 r., sygn. akt I PKN 629/01, Wokanda 2003/9/24).

Podobne rozumienie interesu prawnego przyjął SN w uchwale z 29 marca 2006 r.(II PZP 14/05, OSNP 2006/15-16/228), w której wskazano, iż powództwo o ustalenie, że konkretne zdarzenie było wypadkiem przy pracy w rozumieniu art. 3 ustawy z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych (t.j. Dz.U. z 2009 r. nr 167, poz. 1322 ze zm.), jest dopuszczalne na podstawie art. 189 k.p.c. Jednak w wyroku z 18 października 2005 r. (sygn. akt II PK 80/05, OSNP 2006/17-18/270) przyjęto, że powód nie ma interesu prawnego w ustaleniu, że zdarzenie było wypadkiem przy pracy, jeżeli w toku postępowania wystąpi z wnioskiem do ZUS o świadczenie z tytułu wypadku przy pracy, a następnie z odwołaniem do sądu od decyzji tego organu.

Najczęściej pozew zawierający żądanie ustalenia zmierza do wyjaśnienia sytuacji prawnej pracownika. Warto w tym zakresie wskazać, że w wyroku SN z 11 stycznia 2006 r. (sygn. akt II PK 110/05, OSNP 2006/23-24/346) wskazano, że pracownik może się domagać ustalenia, że nie jest zobowiązany do powstrzymywania się od działalności konkurencyjnej wobec pracodawcy z tytułu umowy o zakazie konkurencji po ustaniu stosunku pracy. W motywach tego rozstrzygnięcia wskazano, że przedmiotem powództwa w tej sprawie było nie ustalenie "zakazu konkurencji", lecz istnienia po stronie powoda umownego obowiązku określonego zachowania lub jego wygaśnięcia. SN podkreślił, że powództwo motywowane było dążeniem do uzyskania przez powoda jasności co do istnienia zobowiązania wynikającego ze stosunku prawnego stron, uzależniającego prawo strony pozwanej do egzekwowania kary umownej, a więc mogło być przedmiotem powództwa ustalającego.

PRZYKŁAD

Pozew dopiero po decyzji odmownej ZUS

Pracownik w pozwie skierowanym przeciwko pracodawcy domagał się ustalenia, że wykonywał prace w warunkach szczególnych. W uzasadnieniu swego żądania wskazał, że ustalenie to jest mu niezbędne do ubiegania się o przyznanie przez ZUS świadczenia emerytalnego w niższym wieku emerytalnym. Sąd oddalił żądanie, wskazując, że brak jest w sprawie interesu prawnego po stronie powoda. Może on bowiem złożyć wniosek o przyznanie świadczenia emerytalnego bezpośrednio w ZUS, a dopiero w przypadku wydania decyzji odmownej ubezpieczonemu przysługuje prawo wniesienia odwołania do sądu.

@RY1@i02/2014/065/i02.2014.065.217000800.802.jpg@RY2@

Andrzej Marek sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Andrzej Marek

sędzia Sądu Okręgowego w Legnicy

Podstawa prawna

Art. 189 ustawy z 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2014 r. poz. 101).