Własność praw autorskich w robotach budowlanych

Zgodnie z ustawą o prawie autorskim i prawach pokrewnych przedmiotem prawa autorskiego jest każdy przejaw działalności twórczej o indywidualnym charakterze, ustalony w jakiejkolwiek postaci, niezależnie od wartości, przeznaczenia i sposobu wyrażenia (tzw. utwór).

W procesie realizacji inwestycji budowlanych ochronie autorskiej w rozumieniu ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych podlegać może w szczególności:

● projekt architektonicznobudowlany,

● projekt koncepcyjny,

● projekt wykonawczy opracowany dla poszczególnych branż.Do wyżej wymienionych opracowań zamawiający (inwestor) powinien od ich autora uzyskać prawa autorskie na określonych w umowie o ich przeniesienie polach eksploatacji.

Ponieważ prawo autorskie do utworu przysługuje co do zasady jego twórcy, już w umowie o wykonanie dokumentacji projektowej zamawiający powinien zamieścić zapisy o przeniesieniu praw autorskich do wszelkich utworów wyrażonych w wykonanym projekcie, rysunkach, planszach itp.

Zgodnie z art. 41 ust. 2 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych umowa o przeniesienie autorskich praw majątkowych musi wskazywać wyraźnie w niej wymienione pola eksploatacji. Za nieprawidłowe uznać należy ogólne formułowanie w umowie zapisów, na podstawie których przeniesienie autorskich praw majątkowych dotyczy wszystkich pól eksploatacji. Warto zauważyć, że umowa może dotyczyć tylko pól eksploatacji, które są znane w chwili jej zawarcia.

Przykładowo przeniesienie praw autorskich do dokumentacji projektowej może obejmować następujące pola eksploatacji:

● w zakresie utrwalania oraz zwielokrotniania dokumentacji wytwarzanie każdą możliwą techniką, w tym techniką drukarską, reprograficzną, zapisu magnetycznego, techniką cyfrową, wykonywania odbitek itp.,

● w zakresie obrotu oryginałem albo egzemplarzami, na których dokumentację utrwalono - wprowadzanie do obrotu, użyczenia,

● w zakresie rozpowszechniania dokumentacji poprzez publiczne udostępnianie, w szczególności na ogólnodostępnych wystawach, przy prezentacji i reklamie w mediach, utrwalaniu na nośnikach elektronicznych, publikacji w takich formach wydawniczych jak książki, albumy, broszury, a także wystawianie, wyświetlanie, odtworzenie, nadawanie i remitowanie w każdej możliwej formie urzeczywistniania (w tym także w postaci makiet).Wskazać należy, że pola eksploatacji niewymienione w umowie o ich przeniesieniu, mogą stanowić dla autora podstawę do żądania dodatkowego wynagrodzenia, jeżeli inwestor będzie wykorzystywał utwór na innych niż określone w umowie polach eksploatacji. Przenosząc autorskie prawa majątkowe, autor powinien złożyć w umowie oświadczenie, że przysługują mu pełne prawa autorskie do utworu, oraz że utwór nie narusza praw osób trzecich.

Projektant powinien zobowiązać się, że gdyby jakiekolwiek majątkowe lub osobiste prawa autorskie lub prawa zależne do utworu przysługiwały osobom trzecim, w tym w szczególności pracownikom i podwykonawcom, sam spowoduje, że wszelkie takie osoby trzecie niezwłocznie i bez dodatkowego wynagrodzenia przeniosą przysługujące im autorskie prawa majątkowe i prawa zależne na zamawiającego w zakresie opisanym w umowie, jak i udzielą zamawiającemu niezwłocznie i bez dodatkowego wynagrodzenia wszelkich upoważnień i zezwoleń na wykonywanie praw zależnych (tj. rozporządzanie i korzystanie z wszelkich utworów zależnych).Oprócz autorskich praw majątkowych do utworu ich autorom przysługują tzw. autorskie prawa osobiste.

W zakres ochrony jako autorskie prawa osobiste wchodzą w szczególności:

● prawo oznaczania utworu imieniem i nazwiskiem autora,

● nienaruszalność treści i formy utworu,

● nadzór nad sposobem korzystania z utworu.

Na mocy przysługujących autorowi praw osobistych musi on wprowadzać zmiany lub wyrażać zgodę na ich wprowadzenie do wykonywanego projektu, jeżeli inwestor uzna, że są one potrzebne. Autorskie prawa osobiste są niezbywalne. W przeciwieństwie do autorskich praw majątkowych zamawiający nie może ich kupić. Możliwe jest jednak - poprzez zapisy w umowie o wykonanie utworu podlegającego ochronie na mocy ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych - ograniczenie możliwości blokowania zmian, adaptacji, przeróbek w pierwotnej wersji projektu.

Zamawiający może w umowie zapisać, iż autor zobowiązuje się nie wykorzystywać przysługujących autorskich praw osobistych z wyjątkiem prawa do autorstwa oraz do oznaczenia projektu swoim nazwiskiem. Wówczas autor projektu nie powinien podnosić roszczeń wobec zamawiającego w przypadku dokonywania jakichkolwiek zmian, adaptacji, przeróbek w dokumentacji projektowej.

Zamawiając projekt budowlany (lub inne utwory podlegające ochronie na podstawie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych) inwestor powinien uzyskać prawo do dysponowania prawami zależnymi.

Potocznie prawa zależne można zdefiniować jako prawo do wprowadzania zmian w uprzednio wykonanym i odebranym projekcie, np. poprzez jego rozbudowę. Wszelkie zmiany w pierwotnie wykonanym projekcie uznawane są zgodnie z obowiązującym stanem prawnym za opracowanie oryginalnego projektu i wymagają zgody architekta na wykonanie przez inwestora praw zależnych.

Samo posiadanie przez inwestora autorskich praw majątkowych oraz wyłączeń w stosowaniu autorskich praw osobistych nie będzie wystarczające (bez nabycia prawa do dysponowania prawami zależnymi) dla wprowadzenia zmian w projekcie.

Wszelkie nabywane prawa do projektu powinny przechodzić na zamawiającego zgodnie z postanowieniami umowy najdalej z dniem ostatecznej akceptacji wykonanego utworu. Wysokość należnego autorowi utworu wynagrodzenia z tytułu przejęcia praw majątkowych czy uzyskania praw zależnych powinno być jednoznacznie określone w treści umowy. Zamawiający powinien również ustalić w zawieranej umowie wynagrodzenie należne autorowi projektu z tytułu nadzorów autorskich.

Zamawiający powinien wymagać od projektanta polisy ubezpieczeniowej od odpowiedzialności cywilnej. Jest to szczególnie ważne przy zamawianiu dokumentacji projektowych dotyczących obiektów kubaturowych lub drogowych. Zamawiający powinien żądać od wykonawcy, aby ten posiadał polisę ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej na sumę nie niższą niż wartość obiektu wykonanego na podstawie dokumentacji projektowej. Polisa powinna obejmować odpowiedzialność za wady wykonanego dzieła i być ważna zarówno na etapie realizacji inwestycji, jak i np. przez okres 5 lat od jej przekazania zamawiającemu.

Marek Okniński