Z urzędu do parlamentu, sejmiku lub rady miasta

Żaden z wymienionych wyżej zakazów nie pozbawia jednak urzędnika praw wyborczych. Konstytucja RP gwarantuje bowiem obywatelom polskim szeroki zakres praw politycznych, w tym najbardziej fundamentalne z punktu widzenia istoty ustroju demokratycznego - prawa wyborcze.

Jednocześnie jednak w art. 153 ust. 1 konstytucji RP przesądza o neutralnym politycznie charakterze służby cywilnej. W celu zagwarantowania konstytucyjnych wartości tej służby ustawa z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej wprowadza wiele ograniczeń oraz zakazów, w tym zakaz publicznego manifestowania poglądów politycznych oraz ograniczenia w zakresie tworzenia partii politycznych i uczestniczenia w nich członków korpusu służby cywilnej.

Należy jednak pamiętać, iż konstytucyjnie gwarantowane prawa i wolności obywatelskie mogą być ograniczane jedynie ustawą, a ich katalog i zakres nie może być interpretowany rozszerzająco. W związku z tym należy uznać, iż żadne z powyższych ograniczeń nałożonych na członków korpusu służby cywilnej nie może samo w sobie pozbawiać ich prawa do kandydowania w wyborach parlamentarnych czy samorządowych. Udział w tych wyborach nie może jednak naruszać zakazu publicznego manifestowania poglądów politycznych, a w przypadku urzędników służby cywilnej i osób zajmujących wyższe stanowiska w służbie cywilnej nie może się wiązać z tworzeniem partii politycznej bądź byciem jej członkiem.

Neutralność - co to znaczy

Zasada neutralności politycznej służby cywilnej została zdefiniowana w zarządzeniu nr 70 prezesa Rady Ministrów z 6 października 2011 r. w sprawie wytycznych w zakresie przestrzegania zasad służby cywilnej oraz w sprawie zasad etyki korpusu służby cywilnej. Jej przestrzeganie polega w szczególności na:

wniemanifestowaniu publicznym poglądów i sympatii politycznych, zwłaszcza nieprowadzeniu jakiejkolwiek agitacji o charakterze politycznym w służbie oraz poza nią;

wdystansowaniu się od wszelkich wpływów i nacisków politycznych mogących prowadzić do działań stronniczych;

wniepodejmowaniu żadnych publicznych działań bezpośrednio wspierających działania o charakterze politycznym;

wniestwarzaniu podejrzeń o sprzyjanie partiom politycznym i przestrzeganiu obowiązujących ograniczeń;

wdbałości o jasność i przejrzystość relacji z osobami pełniącymi funkcje polityczne, przy uwzględnieniu, że relacje te nie mogą podważać zaufania do politycznej neutralności członka korpusu służby cywilnej.

Podstawowym środkiem służącym zapewnieniu neutralności politycznej członków korpusu służby cywilnej jest bezwzględny zakaz publicznego manifestowania poglądów politycznych. Zakaz ten dotyczy wszystkich członków korpusu służby cywilnej, a więc zarówno pracowników, urzędników, jak i osób zatrudnionych na wyższych stanowiskach w służbie cywilnej.

Ustawa o służbie cywilnej nie zawiera definicji publicznego manifestowania poglądów politycznych. Kwestia prawidłowego określenia, czym w istocie jest manifestowanie poglądów politycznych oraz na czym polega jego publiczny charakter, była wielokrotnie przedmiotem analiz Wyższej Komisji Dyscyplinarnej Służby Cywilnej oraz sądów powszechnych. Zdaniem komisji działanie publiczne to działanie, które ze względu na miejsce, okoliczności lub sposób może być postrzegane przez większą, bliżej nieokreśloną liczbę osób. Z kolei manifestować to "głosić przekonania, poglądy publicznie, w sposób zwracający uwagę", manifestacja publiczna zaś to "wyrażanie ich w sposób otwarty, często celem zwrócenia czyjejś uwagi lub wpłynięcia na kogoś".

Ustalenie, gdzie leży granica pomiędzy działaniami członka korpusu służby cywilnej stanowiącymi realizację biernego prawa wyborczego a działaniami możliwymi już do zakwalifikowania jako manifestowanie poglądów politycznych, należy każdorazowo do komisji dyscyplinarnych. Badając tę okoliczność, powinny one w szczególności przeanalizować, jak dalece dane działania członka korpusu służby cywilnej pozwalały powiązać jego osobę z daną opcją polityczną, i tym samym naruszały zasadę politycznej neutralności służby cywilnej. Na tym tle naruszeniem omawianego zakazu byłoby z pewnością akcentowanie w materiałach wyborczych członkostwa w korpusie służby cywilnej i wynikających z tego szczególnych predyspozycji kandydata.

W orzecznictwie Wyższej Komisji Dyscyplinarnej Służby Cywilnej oraz sądów powszechnych kształtuje się praktyka uznawania, że kandydowanie z listy danej partii czy ugrupowania nie stanowi samo w sobie przejawu manifestowania poglądów politycznych. Wyższa Komisja Dyscyplinarna Służby Cywilnej w swoich orzeczeniach konsekwentnie stoi na stanowisku, że członek korpusu służby cywilnej nie może w drodze przepisu rangi ustawowej zostać de facto pozbawiony gwarantowanego przez Konstytucję RP biernego prawa wyborczego. Nie ma bowiem innej drogi uzyskania mandatu, jak tylko start w wyborach. Skoro zatem ustawodawca dopuszcza, że członek korpusu służby cywilnej może uzyskać mandat poselski lub senatorski, a także radnego, to dopuszcza również pośrednio jego udział w kampanii wyborczej. A skoro tak, to nie sam udział w kampanii wyborczej stanowi delikt, ale publiczne manifestowanie poglądów politycznych w trakcie jej trwania. Podobnie w tej kwestii wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Warszawie.

Kampania a zatrudnienie

Ustawa o służbie cywilnej nie nakłada na członka korpusu służby cywilnej obowiązku wzięcia urlopu bezpłatnego na czas kampanii wyborczej. Nie ma przeszkód prawnych, aby członek korpusu prowadził kampanię wyborczą, jednocześnie świadcząc pracę w urzędzie, w którym jest zatrudniony. Istotne jest jednak, aby w trakcie kampanii nie dochodziło do publicznego manifestowania poglądów politycznych. W tym miejscu podkreślić należy, że wzięcie przez członka korpusu służby cywilnej urlopu bezpłatnego na czas prowadzenia kampanii wyborczej nie zwalnia go z tego zakazu, ponieważ urlop bezpłatny nie powoduje ustania zatrudnienia w służbie cywilnej, a co za tym idzie, nie zwalnia członka korpusu z obowiązków określonych w ustawie.

Nie dla członkostwa

Kolejnym ograniczeniem, o którym powinni pamiętać urzędnik służby cywilnej oraz pracownik służby cywilnej zajmujący wyższe stanowisko w służbie cywilnej, zamierzający kandydować w wyborach, jest zakaz tworzenia partii politycznych oraz uczestniczenia w nich. Takie osoby nie mogą więc brać udziału w wyborach jako członek partii, nie mogą też takiej partii utworzyć.

Zakaz ten nie dotyczy pracowników służby cywilnej, a co za tym idzie, należy przyjąć, że w ocenie ustawodawcy przynależność do partii politycznej nie musi być równoznaczna z publicznym manifestowaniem poglądów politycznych.

Nie dla łączenia

Przepisy ustawy o służbie cywilnej nie regulują kwestii związanych z łączeniem mandatu posła lub senatora z pracą w służbie cywilnej. Niedopuszczalność łączenia mandatu posła lub senatora ze statusem urzędnika służby cywilnej wynika z kolei wprost z art. 103 ust. 1 i 2 i art. 108 Konstytucji RP.

Członek korpusu służby cywilnej, który uzyska mandat posła lub senatora, jest zobowiązany do złożenia marszałkowi Sejmu lub Senatu, w terminie 14 dni od ogłoszenia przez Państwową Komisję Wyborczą w Dzienniku Ustaw wyników wyborów, oświadczenia o złożeniu rezygnacji z zajmowanego stanowiska. W przeciwnym razie następuje wygaśnięcie mandatu posła lub senatora.

Ustawa o służbie cywilnej wprowadza zakaz łączenia zatrudnienia w służbie cywilnej z mandatem radnego. Sformułowanie zakazu łączenia mandatu radnego z zatrudnieniem, a nie z pracą w służbie cywilnej, oznacza, że zakaz ten obowiązuje przez cały czas trwania stosunku pracy w służbie cywilnej, a więc także np. podczas przebywania na urlopie bezpłatnym. Powoduje on, że po uzyskaniu mandatu radnego członek korpusu służby cywilnej powinien rozwiązać stosunek pracy w służbie cywilnej (ewentualnie zrzec się mandatu lub odmówić złożenia ślubowania, co będzie się wiązało z wygaśnięciem mandatu radnego). Należy zauważyć, że przepisy nie przewidują w przypadku złamania tego zakazu sankcji wygaśnięcia mandatu radnego. W sytuacji kolizji członkostwa w korpusie służby cywilnej i sprawowania mandatu radnego nie można z tego tytułu pozbawić danej osoby mandatu. Jedynym sposobem wyegzekwowania przestrzegania wprowadzonego ustawą zakazu jest pozbawienie tej osoby członkostwa w korpusie służby cywilnej.

WAŻNE

Zakaz tworzenia partii politycznych oraz uczestniczenia w nich dotyczy wyłącznie urzędnika służby cywilnej oraz osoby zajmującej wyższe stanowisko w służbie cywilnej. Pracownik służby cywilnej może jednak tworzyć partie polityczne oraz uczestniczyć w nich, jednakże nie wolno mu przy tym publicznie manifestować poglądów politycznych ani naruszać innych obowiązków wynikających z ustawy

Z orzecznictwa

1. Znaczenie wyrażenia "publicznie manifestować poglądy polityczne" jest jednoznaczne i przekłada się na publiczne głoszenie przekonań, poglądów, własnego sposobu myślenia. Aby publicznie manifestować poglądy polityczne, trzeba je publicznie wypowiadać.

2. Samo kandydowanie z listy określonej partii politycznej nie może być utożsamiane z manifestowaniem poglądów. Umieszczanie na listach kandydatów niebędących członkami partii nie jest uzależnione od zaakceptowania przez nich w całości światopoglądu tej partii.

z 22 listopada 2012 r., sygn. akt III APo 14/12, LEX nr 1259800.

@RY1@i02/2013/196/i02.2013.196.088000400.803.jpg@RY2@

Ewa Łukasik prawnik, wieloletni pracownik administracji rządowej

Ewa Łukasik prawnik

 wieloletni pracownik administracji rządowej

Podstawa prawna

Art. 78 ust. 2, 4, 5, 7 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej (Dz.U. nr 227, poz. 1505 z późn. zm.). Par. 17 zarządzenia nr 70 prezesa Rady Ministrów z 6 października 2011 r. w sprawie wytycznych w zakresie przestrzegania zasad służby cywilnej oraz w sprawie zasad etyki korpusu służby cywilnej (M.P. nr 93, poz. 953). Art. 103 ust. 1 i 2 oraz art. 108 i 153 Konstytucji RP (Dz.U. z 1997 nr 78, poz. 483 z późn. zm.). Art. 247 par. 1 pkt 5 i par. 3 w związku z art. 258 ustawy z 5 stycznia 2011 r. - Kodeks wyborczy (Dz.U. nr 21, poz. 112 z późn. zm.). Orzeczenie Wyższej Komisji Dyscyplinarnej Służby Cywilnej z 12 października 2011 r., sygn. akt DSC-3602-20(2)/2011. Komentarz do art. 78 ustawy z 21 listopada 2008 r. o służbie cywilnej. DGP nr 166 z 28 sierpnia 2013 r.