Straż nie może reprezentować gminy w postępowaniu przed sądem

Organem uprawnionym do czynności procesowych gminy przed sądem jest wyłącznie wójt (burmistrz, prezydent miasta). Nie ma podstawy prawnej, aby nadać straży gminnej uprawnienie do reprezentowania gminy przed właściwym sądem.

Rada Gminy podjęła uchwałę w sprawie utworzenia straży gminnej. W paragrafie 5 ust. 4 regulaminu straży gminnej rada uchwaliła, że do zadań straży należy w szczególności reprezentowanie gminy przed właściwym sądem. Powyższy zapis, w ocenie wojewody nadzoru, uznać należało za niezgodny z prawem, a konkretnie z treścią art. 38 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz.U. z 1964 r. nr 16, poz. 93 ze zm.) oraz art. 31 ustawy o samorządzie gminnym.

Zgodnie z przepisami kodeksu postępowania cywilnego każda osoba fizyczna i prawna ma zdolność występowania w procesie jako strona. Jest to tzw. zdolność sądowa. Mają ją także jednostki organizacyjne niebędące osobami prawnymi, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, i organizacje społeczne dopuszczone do działania na podstawie obowiązujących przepisów. Natomiast zgodnie z art. 65 par. 1 kodeksu postępowania cywilnego zdolność do czynności procesowych (tj. zdolność procesową) mają osoby fizyczne posiadające pełną zdolność do czynności prawnych, osoby prawne, inne jednostki organizacyjne oraz organizacje społeczne, o których mowa w art. 64 kodeksu.

Zasada osobowości prawnej jednostek samorządu terytorialnego należy do podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej Polskiej (art. 165 zdanie 1 Konstytucji RP). Osobowość taka stanowi warunek konieczny realizacji ich zadań i niezbędną przesłankę samodzielności gminy w ich wykonywaniu. Umożliwia gminie posiadanie majątku (mienia komunalnego), bez którego jednostka ta nie mogłaby działać ani ponosić odpowiedzialności cywilnoprawnej za skutki swych działań. Osobowość prawną gmina nabywa z mocy prawa z dniem wejścia w życie rozporządzenia Rady Ministrów tworzącego gminę. Traci ją natomiast w podobny sposób z chwilą określoną w rozporządzeniu znoszącym gminę (art. 4 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym). Podkreślić również należy, że osobowość prawną posiada gmina jako taka, nie mają jej natomiast organy gminy ani jej urząd (wyrok NSA z 22 września 1994 r,. SA/Łd 73/94). Pochodną funkcją cywilnoprawnej osobowości gminy jest jej zdolność do czynności prawnych, których gmina, zgodnie z art. 38 kodeksu cywilnego, dokonuje za pośrednictwem swoich organów w sposób przewidziany w ustawie i w statucie gminy oraz zdolność sądowa - tak w zakresie legitymacji czynnej, jak i biernej. Powyższe oznacza, że organem uprawnionym do czynności procesowych gminy przed sądem jest wyłącznie wójt (burmistrz, prezydent miasta). Nadając straży gminnej uprawnienie do reprezentowania gminy przed właściwym sądem, rada gminy uczyniła to bez podstawy prawnej.

Z kolei straż jest jednostką organizacyjną gminy i rada gminy może w szczególnie uzasadnionych przypadkach postanowić o umiejscowieniu komendy straży w strukturze urzędu gminy. Takie umiejscowienie straży powoduje natomiast, że jest ona reprezentowana na zasadach ogólnych przez organ gminy, a więc przez wójta (burmistrza, prezydenta miasta).

Tym samym tylko on może upoważnić inne osoby do reprezentowania gminy na zewnątrz.