Kto może ubiegać się o stypendium socjalne, naukowe lub zapomogę

Studenci wszystkich uczelni, publicznych i niepublicznych mają prawo do zapomogi oraz stypendium:

● socjalnego,

● na wyżywienie,

● mieszkaniowego,

● specjalnego dla osób niepełnosprawnych,

● za wyniki w nauce,

● za wyniki w sporcie,

● ministra za osiągnięcia w nauce,

● ministra za wybitne osiągnięcia sportowe.

Szczegółowe zasady wypłaty stypendiów uczelnia ustala w regulaminie przyznawania pomocy materialnej. Pewne ogólne zasady określa jednak ustawa - Prawo o szkolnictwie wyższym, a także kodeks postępowania administracyjnego. Uczelniane regulaminy nie mogą wprowadzać dodatkowych, pozaustawowych warunków udzielania świadczeń.

Stypendia socjalne, na wyżywienie i mieszkaniowe przyznawane są na wniosek studenta będącego w trudnej sytuacji materialnej, na podstawie kryterium dochodowego.

Stypendium socjalne i na wyżywienie może być przyznane zarówno studentom studiów stacjonarnych, jak i niestacjonarnych.

O stypendium mieszkaniowe mogą ubiegać się tylko studenci studiów stacjonarnych, pod warunkiem że:

● są w trudnej sytuacji materialnej,

● mieszkają w domu studenckim lub w innym miejscu, np. na stancji, u rodziny,

● codzienny dojazd z domu uniemożliwiałby im lub znacznie utrudniał studiowanie.

Wiele uczelni wymaga od studentów, którzy nie otrzymali miejsca w akademiku, udokumentowania zamieszkania poza domem rodzinnym, np. poprzez dołączenie do wniosku zaświadczenia o zameldowaniu lub umowy najmu. Tymczasem warunek zamieszkiwania w obiekcie innym niż dom studencki spełnia także student, który nieodpłatnie zamieszkuje np. przy rodzinie czy u znajomych, czyli bez żadnego tytułu prawnego. Według Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego w takim przypadku wystarczy złożyć pisemne oświadczenie. Żądanie zaświadczenia właściwego organu o zameldowaniu, jeżeli student zamieszkuje bez zameldowania czy umowy najmu, jest niedopuszczalne.

Pomoc socjalną student może otrzymywać przez cały okres studiów, również na pierwszym roku. Przyznawana jest ona na semestr albo rok akademicki, o czym decyduje uczelnia, a wypłacana co miesiąc przez dziesięć miesięcy. Studentowi, który po skończeniu jednego kierunku kontynuuje naukę na drugim, nie przysługują stypendia socjalne, na wyżywienie i mieszkaniowe z wyjątkiem sytuacji, gdy po skończeniu studiów pierwszego stopnia kontynuuje naukę na studiach magisterskich.

Wysokość dochodu uprawniającego do starania się o pomoc socjalną ustala rektor w porozumieniu ze studentami. Zgodnie z ustawą - Prawo o szkolnictwie wyższym w rozpoczynającym się roku akademickim kwota ta nie może być niższa niż 351 zł na osobę oraz nie może być wyższa niż 602 zł netto, czyli po odliczeniu podatku i składek na ubezpieczenie społeczne. Każdy student ubiegający się o stypendium socjalne, którego miesięczny dochód netto na osobę w rodzinie nie przekracza 351 zł, ma zatem prawo do otrzymania stypendium socjalnego czy na wyżywienie. Z kolei nawet w szczególnych przypadkach uczelnia nie może przyznać stypendium socjalnego osobie, której miesięczny dochód netto na osobę w rodzinie przekracza 602 zł.

Student, który znalazł się przejściowo w trudnej sytuacji materialnej spowodowanej zdarzeniem losowym, np. śmiercią lub ciężką chorobą członka rodziny, pożarem, urodzeniem dziecka, wypadkiem, może ubiegać się o zapomogę. Student może otrzymać zapomogę tylko dwa razy w roku akademickim. Aby otrzymać zapomogę, nie trzeba spełniać kryterium dochodowego. Jeżeli jednak przyczyną trudnej sytuacji nie było zdarzenie losowe, taka jednorazowa pomoc nie przysługuje. Do wniosku o zapomogę należy dołączyć dokumenty potwierdzające okoliczności, które przyczyniły się do pogorszenia sytuacji życiowej.

To, czyje dochody bierze pod uwagę komisja stypendialna, zależy od tego, czy student jest samodzielny finansowo, czy nie.

Jeżeli student nie jest samodzielny finansowo, jego sytuacja materialna będzie ustalana z uwzględnieniem dochodów rodziny. Do dochodu wlicza się wówczas dochody uzyskiwane przez:

● studenta,

● małżonka studenta,

● rodziców, opiekunów prawnych lub faktycznych studenta

● dzieci niepełnoletnie, dzieci pobierające naukę do 26 roku życia, a jeżeli 26 rok życia przypada w ostatnim roku studiów, do ich ukończenia, oraz dzieci niepełnosprawne bez względu na wiek będące na utrzymaniu studenta, małżonka studenta lub rodziców.

Uczelnia, nawet w wyjątkowych przypadkach, nie może uwzględnić innych osób, np. babci lub dziadka studenta, dalszych krewnych, rodziców małżonka studenta.

Jeżeli jednak student posiada samodzielność finansową, wówczas do jego dochodu nie wlicza się dochodów rodziców ani będących na ich utrzymaniu dzieci.

Student, który przeniesie się z uczelni na uczelnię, ma wszystkie uprawnienia zagwarantowane ustawą - Prawo o szkolnictwie wyższym. Oznacza to, że jeśli spełnia warunki, to na nowej uczelni może otrzymać wszystkie rodzaje przysługującej mu pomocy.

Student jest samodzielny finansowo, jeśli on albo jego małżonek spełnia łącznie następujące warunki:

● posiadał stałe źródło dochodów w ostatnim roku podatkowym,

● posiada stałe źródło dochodów w roku bieżącym,

● jego miesięczny dochód w ostatnim roku podatkowym i w roku bieżącym nie jest mniejszy od minimalnego wynagrodzenia za pracę, obowiązującego w ostatnim miesiącu ostatniego roku podatkowego w przypadku dochodu studenta z ostatniego roku podatkowego i obowiązującego w miesiącu złożenia wniosku o przyznanie stypendium,

● nie złożył oświadczenia o prowadzeniu wspólnego gospodarstwa domowego z rodzicami bądź jednym z nich.

W ocenie ministerstwa źródłem stałego dochodu studenta może być wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę, a także m.in. renta po zmarłym rodzicu, renta inwalidzka, alimenty, cyklicznie zawierane umowy zlecenia, umowy o dzieło. Stałe źródło dochodu oznacza generalnie nieprzerwane źródło dochodu w roku, czyli dla ostatniego roku podatkowego przez 12 miesięcy w roku. Uczelnia może jednak w szczególnych przypadkach uznać źródło dochodu jako stałe, np. w przypadku rozpoczęcia pracy przez studenta później niż w styczniu, pod warunkiem że przy liczeniu miesięcznego dochodu studenta dochód z ostatniego roku podatkowego będzie traktowany jako dochód z 12 miesięcy.

Ciężar udowodnienia posiadania stałego źródła dochodu spoczywa na studencie. Może przedstawić m.in. zaświadczenie z zakładu pracy o zatrudnieniu, umowy cywilnoprawne (zlecenia, o dzieło), decyzje właściwego organu o przyznaniu renty, wyrok sądowy zasądzający alimenty, ponadto zaświadczenia o wysokości osiągniętego dochodu (z urzędu skarbowego, z zakładu pracy i inne).

Pięciu studentów Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warmińsko-Mazurskiego nie otrzymało stypendium naukowego z powodu zbyt niskiej średniej. Studenci odwołali się do Odwoławczej Komisji Stypendialnej (OKS). Ta utrzymała w mocy decyzje Wydziałowej Komisji Stypendialnej (WKS). Poszkodowani wnieśli skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego. Wskazali, że stypendium powinno być przyznane 20 proc. najlepszych studentów danego roku, tymczasem otrzymało je 12 proc. studentów oraz że decyzje komisji stypendialnej nie zostały im doręczone. O nieprzyznaniu stypendium dowiedzieli się z list wywieszonych na wydziale. WSA w Olsztynie orzekł, że decyzje WKS nie weszły do obiegu prawnego, ponieważ nie zostały dostarczone zgodnie z k.p.a. Ich brak wykluczył możliwość wydania decyzji przez organ odwoławczy. Zatem decyzje OKS zostały wydane z naruszeniem prawa i z tego powodu są nieważne.

Przysługuje z tytułu niepełnosprawności potwierdzonej orzeczeniem właściwego organu (np. z ZUS). Świadczenie jest przyznawane na wniosek studenta. Jeśli osoba niepełnosprawna studiuje na kilku kierunkach, stypendium może otrzymać na każdym z nich.

Zdolni studenci mogą otrzymać stypendia za wyniki w nauce lub sporcie. Prawo do nich mają osoby, które w poprzednim roku studiów miały wysoką średnią ocen lub osiągnęły wybitne wyniki sportowe. Oznacza to, że studenci studiów pierwszego stopnia mogą się o nie starać dopiero po ukończeniu pierwszego roku. Natomiast studenci pierwszego roku studiów drugiego stopnia mogą je otrzymać, jeśli studia drugiego stopnia rozpoczęli w ciągu roku od ukończenia studiów pierwszego stopnia i na ostatnim roku studiów pierwszego stopnia uzyskali wysoką średnią ocen lub osiągnęli wybitne wyniki sportowe.

Zgodnie z interpretacją MNiSW student, który jednocześnie dobrze się uczy i uzyskuje wybitne wyniki sportowe, otrzymuje jedno świadczenie: stypendium za wyniki w nauce i sporcie. MNiSW dopuszcza jednak różnicowanie wysokości zależnie od tego, ile kryteriów student spełnia.

Średnią ocen oraz rodzaje zawodów sportowych uprawniające do ubiegania się o stypendium każda uczelnia określa indywidualnie w regulaminie przyznawania pomocy materialnej.

Student przenoszący się z uczelni na uczelnię czy ze studiów niestacjonarnych na stacjonarne nie traci prawa do stypendium.

Anna O. W roku akademickim 2007/2008 studiowała wieczorowo i miała średnią powyżej 4,0 uprawniającą do stypendium naukowego. W ubiegłym roku została studentką studiów dziennych, ponieważ uczelnia pozwoliła studentom, którzy uzyskali średnią co najmniej 3,75 ze wszystkich semestrów, przenieść się na studia stacjonarne. W dziekanacie poinformowano ją, że tym samym traci prawo do stypendium. Tymczasem takie przeniesienie nie ma żadnego wpływu na prawo do pomocy materialnej. Prawo to wynika z ustawy i uczelnia nie może go pozbawić, jeśli studentka spełnia kryteria wynikające z ustawy i uczelnianego regulaminu. Regulamin nie może zawierać przepisów niezgodnych z ustawą, czyli np. pozbawiać prawa do stypendium mimo uzyskania odpowiedniej średniej ocen.

Stypendium można też otrzymać od ministra, któremu podlega dana uczelnia. Miesięczna wysokość stypendium na rok akademicki 2009/2010 nie jest jeszcze znana. W roku ubiegłym wynosiła ona 1,3 tys. zł. Stypendium ministra za osiągnięcia w nauce może być przyznane studentowi, który:

● zaliczył kolejny rok studiów,

● nigdy nie powtarzał roku, chyba że niezaliczenie roku studiów wynikało z przyczyn zdrowotnych,

● ma osiągnięcia naukowe i wykazuje się aktywnością naukową (udziela się w kole naukowym, uczestniczy w pracach naukowo-badawczych, współpracuje z innymi ośrodkami akademickimi lub naukowymi, może pochwalić się publikacjami, referatami, uczestniczy w konferencjach, konkursach, zdobywa nagrody, studiuje według indywidualnego programu itp.),

● w czasie wszystkich zaliczonych lat studiów miał średnią ocen nie niższą niż:

- 4,5, gdy najwyższą oceną w skali ocen jest 5,

- 4,7, gdy najwyższą oceną w skali ocen jest 5,5,

- 5,0, gdy najwyższą oceną w skali ocen jest 6.

Natomiast stypendium ministra za wybitne osiągnięcia sportowe może otrzymać, jeśli:

● zaliczył kolejny rok studiów,

● nigdy nie powtarzał roku, chyba że niezaliczenie roku studiów wynikało z przyczyn zdrowotnych

● uzyskał w okresie zaliczonych lat studiów udokumentowany wysoki wynik sportowy we współzawodnictwie krajowym lub międzynarodowym (np. uczestniczył w igrzyskach olimpijskich lub paraolimpijskich, zajął co najmniej piąte miejsce w mistrzostwach świata, mistrzostwach Europy, uniwersjadach, akademickich mistrzostwach świata, Europy lub zawodach tej rangi dla niepełnosprawnych, zajął co najmniej trzecie miejsce w mistrzostwach Polski).

Stypendia ministerialne przyznaje minister na wniosek uczelni, a wypłaca uczelnia. Rektor składa wniosek do właściwego ministra w terminie od 1 lipca do 20 października, a ten przyznaje je lub nie do 10 grudnia. Średnią oblicza się łącznie ze wszystkich zaliczonych lat studiów, uwzględniając wszystkie oceny z egzaminów i zaliczeń z poszczególnych lat studiów z dokładnością do dwóch miejsc po przecinku. Oba stypendia mogą być przyznane nie wcześniej niż po zaliczeniu pierwszego roku. Szczegółowe zasady przyznawania tych stypendiów reguluje rozporządzenie z 16 sierpnia 2006 r.

Student, który otrzymuje stypendium ministra, nie może otrzymać stypendium za wyniki w nauce lub sporcie przyznawanego w uczelni. Warto pamiętać, że studentowi, który otrzymał stypendium ministra i ukończył studia przed terminem określonym w planie studiów, pozostałą kwotę wypłaca się jednorazowo w terminie 30 dni od daty ukończenia studiów.

Szczegółowe zasady przyznawania stypendiów, składania wniosków i ich rozpatrywania uczelnia ustala w regulaminie przyznawania pomocy materialnej. Tam są podane terminy przyjmowania i rozpatrywania wniosków, wzory zaświadczeń itp. Regulamin jednak nie może zawierać przepisów niezgodnych z ustawą - Prawo o szkolnictwie wyższym i kodeksem postępowania administracyjnego.

Generalnie w przypadku stypendiów naukowych nie ma konieczności składania wniosku. Uczelnia powinna przyznać je samodzielnie. Jeśli jednak ktoś spełnia warunki, a uczelnia nie przyzna mu automatycznie stypendium, to warto się o nie upomnieć. O złożeniu wniosku powinni jednak pamiętać studenci pierwszego roku studiów drugiego stopnia mający prawo do stypendium naukowego.

Natomiast świadczenia socjalne, zgodnie z ustawą - Prawo o szkolnictwie wyższym, przyznawane są na wniosek studenta. Należy go złożyć do organu wskazanego w regulaminie przyznawania świadczeń stypendialnych. Zwykle jest nim komisja stypendialna utworzona przy katedrze, wydziale czy instytucie, ale może być też dziekan.

Wniosek powinien zawierać wymagane załączniki, np. zaświadczenia o dochodach. Uczelnia jednak jest zobowiązana przyjąć wniosek nawet jeśli nie zawiera wszystkich wymaganych załączników. W przypadku wniosku niepełnego uczelnia powinna wezwać studenta do jego uzupełnienia. Wynika to z kodeksu postępowania administracyjnego. Jeśli uczelnia odrzuci niekompletny wniosek i nie poprosi o jego uzupełnienie, wnioskodawca może poskarżyć się do właściwego sądu administracyjnego na bezczynność.

Wniosek należy składać za potwierdzeniem odbioru. Potwierdzenie powinno zawierać datę i czytelny podpis osoby przyjmującej lub pieczątkę: wpłynęło. Jest to o tyle ważne, że studenci coraz częściej kwestionują decyzje komisji, a sprawy trafiają do sądów. Wówczas ważny jest każdy dowód.

Ponadto ustalone w uczelnianych regulaminach przyznawania pomocy materialnej terminy składania wniosków mają jedynie charakter porządkowy (instrukcyjny). Są one uzasadnione względami organizacyjnymi. Student może jednak złożyć wniosek po terminie i uczelnia nie może odmówić przyznania mu stypendium z tego powodu, jeżeli spełnił pozostałe kryteria uprawniające go do jego otrzymania. Natomiast uczelnia może odmówić przyznania stypendium, jeżeli środki przeznaczone na ten cel zostały już rozdysponowane.

Agnieszka R. 30 października 2008 r. została studentką I roku studiów drugiego stopnia (magisterskich). Studia I stopnia ukończyła z wyróżnieniem. W nowej uczelni złożyła wniosek o stypendium za wyniki w nauce. Nie otrzymała go z powodu złożenia wniosku po terminie przewidzianym w regulaminie przyznawania pomocy materialnej. Termin ten minął 15 października. Komisja stypendialna nie mogła wydać takiej decyzji. Potwierdza to wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjny w Szczecinie z 7 września 2006 r. (sygn. akt II S. A. /Sz 452/06). Taki zapis regulaminu dyskryminuje osoby, które zostały przyjęte w poczet studentów po terminie składania wniosków o stypendium, a przez to jest niezgodny z konstytucją. Osoba spełniająca warunki do otrzymania stypendium nie może go być pozbawiona z powodu nieterminowego złożenia wniosku.

Jak wynika z raportu Najwyższej Izby Kontroli oraz danych Parlamentu Studentów RP, wiele uczelni stawia studentom dodatkowe, niewynikające z ustawy wymagania. Na przykład uzależnia przyznanie stypendium od zadeklarowania udziału w dodatkowych zajęciach albo wstrzymuje jego wypłatę z powodu zalegania z opłatami za czesne czy akademik. Tymczasem, co potwierdza resort nauki i szkolnictwa wyższego, pomocy materialnej nie można uzależnić od kryteriów innych niż wskazane w ustawie, np. od udziału w zajęciach, zapłacie czesnego. Student może wyrazić zgodę na zaliczanie stypendium na poczet czesnego lub innych zobowiązań, ale nie wcześniej niż po otrzymaniu decyzji przyznającej świadczenie.

Stypendium nie może być również wypłacane w formie rzeczowej. Wszystkie świadczenia pomocy materialnej powinny być przyznawane w formie pieniężnej. Oznacza to, ze stypendia nie mogą być przyznawane w formie bonów żywieniowych, posiłków wykupionych w stołówce studenckiej lub pomocy w formie rzeczowej.

Zdarza się również, że uczelnia odmawia pomocy socjalnej studentowi, który powtarza rok. MNiSW wyjaśnia jednak, że świadczenia pomocy materialnej przysługują studentowi, który nie utracił statusu studenta. Studentem zaś przestaje być osoba, która obroniła pracę dyplomową lub w przypadku studiów medycznych zdała wszystkie egzaminy albo została skreślona z listy studentów. Student zachowuje prawa studenta, w tym także prawo do pomocy materialnej, również w przypadku słabych wyników w nauce czy nieterminowego zaliczenia semestru. Nie może jedynie otrzymać stypendium naukowego, ponieważ nie spełnia warunków.

Andrzej O. otrzymał stypendium socjalne w roku akademickim 2007/2008. W roku akademickim 2008/2009, mimo że jego sytuacja materialna się nie poprawiła, a kryteria przyznawania pomocy nie zmieniły, nie otrzymał stypendium. Uczelniana komisja stypendialna poinformowała go, że podstawą odmownej decyzji było warunkowe wpisanie Andrzeja O. na drugi rok studiów. Tymczasem świadczenia pomocy materialnej przysługują studentowi, który nie utracił statusu studenta. Jeżeli student powtarza rok (semestr) lub został warunkowo wpisany na rok (semestr) studiów, może ubiegać się o stypendium socjalne, specjalne dla osób niepełnosprawnych, stypendium na wyżywienie i mieszkaniowe oraz zapomogę. Andrzej O odwołał się do rektora. Ten unieważnił decyzję komisji i nakazał ponownie rozpatrzyć wniosek studenta.

Większość uczelni po prostu informuje studentów o tym, że otrzymali stypendium w sposób zwyczajowo przyjęty, np. poprzez wywieszenie listy z numerem albumu i informacją: przyznane lub nie przyznane. Tymczasem zgodnie z prawem do decyzji podjętych przez organ uczelni w indywidualnych sprawach studenckich, a taką jest przyznanie stypendium, stosuje się kodeks postępowania administracyjnego. Zgodnie z interpretacją ministerstwa akt indywidualny, jakim jest decyzja o przyznaniu stypendium, powinien zapaść w trybie i formie zapewniającej studentowi gwarancje procesowe przewidziane w kodeksie. Taką decyzję można zaskarżyć w terminie 14 dni od jej otrzymania do II instancji, czyli rektora (jeśli nie ma komisji stypendialnej) lub odwoławczej komisji stypendialnej, a następnie do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Dlatego studenci mają pełne prawo wnioskować o pisemną i uzasadnioną decyzję w sprawie stypendium, także naukowego.

Uczelnie często zmieniają wysokość stypendium. Według ministra do spraw szkolnictwa wyższego wysokość stypendium przyznanego studentowi na podstawie szczegółowego regulaminu może ulec zmianie w trakcie roku w uzasadnionym przypadku, np. braku wystarczających środków w funduszu pomocy materialnej dla studentów. Uczelnie, przyznając stypendium w październiku, nie znają bowiem jeszcze wysokości dotacji, z której będzie wypłacana pomoc od stycznia. Tymczasem wysokość dotacji w poszczególnych latach może być różna. W przypadku otrzymania na dany rok dotacji niższej niż w roku poprzednim utrzymanie jednakowego poziomu stypendiów przez cały rok akademicki nie zawsze jest możliwe. Jednak decyzja o obniżeniu wysokości stypendiów powinna być podjęta w uczelni w porozumieniu z uczelnianym organem samorządu. Z drugiej strony zmiana decyzji o wysokości stypendium przyznanego studentowi przez uczelnię może odbyć się jedynie przez zastosowanie przepisów o wzruszaniu decyzji określonych w rozdziałach XII-XIII k.p.a.

Jolanta Ojczyk

gp@infor.pl

Podstawa prawna

Art. 173-187 ustawy z 27 lipca 2005 r. - Prawo o szkolnictwie wyższym (Dz.U. nr 164, poz. 1365 z późn. zm.).

Rozporządzenie ministra nauki i szkolnictwa wyższego z 16 sierpnia 2006 r. w sprawie szczegółowych warunków, trybu przyznawania i wypłacania stypendium ministra za osiągnięcia w nauce oraz stypendium ministra za wybitne osiągnięcia sportowe (Dz.U. nr 153, poz. 1093).