Kary za łamanie praw konsumentów

Wyjaśnienia w sprawie ustalania wysokości kar pieniężnych za stosowanie praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów (dalej Wyjaśnienia) zostały opracowane na podstawie dotychczasowego orzecznictwa prezesa UOKiK w takich sprawach. Publikując Wyjaśnienia, prezes UOKiK wzorował się na praktyce Komisji Europejskiej w odniesieniu do prawa konkurencji, która regularnie udostępnia wskazówki (Guidelines) dotyczące sposobów traktowania przez nią poszczególnych problemów prawnych i wskazuje przyjęty sposób interpretacji postanowień ustawodawstwa europejskiego.

Do praktyk naruszających zbiorowe interesy konsumentów należą m.in. stosowanie we wzorcach umów zawieranych z konsumentami postanowień wpisanych do rejestru klauzul niedozwolonych, naruszanie obowiązku udzielania konsumentom rzetelnej, prawdziwej i pełnej informacji bądź nieuczciwe praktyki rynkowe i czyny nieuczciwej konkurencji. Na przedsiębiorców dopuszczających się takich czynów prezes UOKiK może nałożyć karę w wysokości do 10 proc. przychodu osiągniętego w roku ubiegłym. W praktyce jednak kary za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów są znacząco niższe. Sposób obliczania ich wysokości przedstawiony został szczegółowo w Wyjaśnieniach. Dzięki temu każdy przedsiębiorca jest w stanie dokładnie przewidzieć sankcje za własne bezprawne działania.

Wydane przez prezesa UOKiK Wyjaśnienia nie mają charakteru prawnie wiążącego. Celem ich wydania było zwiększenie transparentności ustalania kar nakładanych na podstawie ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów (dalej ustawa). Nie regulują one oczywiście materii karania w sposób szerszy lub odmienny od tego, jaki przewiduje ustawa. Ustalają raczej kryteria, którymi kierować się będzie prezes UOKiK przy wyznaczaniu wysokości kary dla przedsiębiorców za poszczególne przypadki naruszeń.

Zgodnie z Wyjaśnieniami pierwszym krokiem do ustalenia kary za naruszenie zbiorowych interesów konsumentów jest określenie tzw. kwoty bazowej. Zależy ona od etapu kontraktowania (zawierania umowy), na którym dokonane zostało naruszenie. Urząd wyróżnia tutaj trzy poszczególne etapy: przedkontraktowy, zawierania kontraktu oraz wykonywania kontraktu.

Istotą etapu przedkontraktowego jest zachowanie przedsiębiorcy zmierzające do skłonienia konsumentów do zawarcia z nim umowy, a więc takie działania jak np. reklama czy składanie ofert. Działania takie, w sytuacji gdyby naruszały interesy konsumentów, karane są przez UOKiK stosunkowo łagodnie, ponieważ tylko grożą nakłonieniem do podjęcia niekorzystnych decyzji, zaś groźba ta nie zawsze się materializuje. Kwota bazowa służąca ustaleniu wysokości kary wynosi tutaj od 0,02 proc. do 0,3 proc. rocznego przychodu przedsiębiorcy. Znacznie niebezpieczniejsze i surowiej karane są naruszenia zbiorowych interesów konsumentów na etapie kontraktowania, gdy przedsiębiorca narusza przepisy prawa wpływające na treść umowy. Kwota bazowa wynosi tutaj od 0,05 proc. do 0,6 proc. przychodu przedsiębiorcy. Najwyższe kary grożą jednak za praktyki przedsiębiorców po zawarciu kontraktu, kiedy wykorzystują oni fakt, że konsument podpisał już z nimi umowę, a odstąpienie od niej nie zawsze jest dla niego łatwe. Kwota bazowa w takim wypadku wynosi od 0,1 proc. do 0,7 proc. przychodu przedsiębiorcy. W ramach poszczególnych etapów waga naruszenia odzwierciedlona jest w ustalonych widełkach kwot bazowych. Ustala się ją na podstawie kryteriów obiektywnych, mających zobrazować wpływ naruszenia na sytuację konsumentów, tj. np. okres trwania naruszenia.

Osobną kategorią naruszeń jest stosowanie przez przedsiębiorców w umowach z konsumentami postanowień wpisanych do rejestru klauzul niedozwolonych. Za każde takie postanowienie kwota bazowa wynosi od 0,02 proc. do 0,1 proc. przychodu firmy. Możliwa jest też kumulacja naruszeń, polegająca na stosowaniu kilku niedozwolonych klauzul jednocześnie - w takim przypadku kwota bazowa nie może przekroczyć 0,6 proc. przychodu.

Ustalona kwota bazowa podlega modyfikacji z uwagi na towarzyszące naruszeniu okoliczności łagodzące bądź obciążające. Faktycznie nałożona kara może zostać zmniejszona nawet o 90 proc. kwoty bazowej w przypadku, gdy przedsiębiorca odpowiednio szybko zaniecha stosowania praktyki naruszającej zbiorowe interesy konsumentów, aktywnie współdziała z urzędem w trakcie postępowania i dobrowolnie zrekompensuje poszkodowanym poniesione przez nich straty. Kara może wzrosnąć nawet o 200 proc. kwoty bazowej, jeżeli naruszenie będzie umyślne, firma dokonująca go jest recydywistą w tej kwestii lub zasięg terytorialny naruszenia jest ogólnopolski, a korzyści z niego wynikające znaczne. UOKiK ma również kompetencje, by w zupełnie wyjątkowych przypadkach szczególnie szkodliwego działania przedsiębiorcy recydywisty jeszcze podwyższyć nakładaną karę - aż do wysokości 10 proc. rocznego przychodu firmy.

Publikacja przez prezesa UOKiK Wyjaśnień w sprawie kar za praktyki naruszające zbiorowe interesy konsumentów to krok w bardzo dobrym kierunku. Stanowi przejaw popularnej na Zachodzie, a u nas jeszcze niestety dość rzadkiej, praktyki, że urząd administracji stosujący prawo przedstawia przyjęty przez siebie sposób jego interpretacji. Posunięcie takie zwiększa transparentność często ogólnych lub niejasnych przepisów prawa, co prowadzi do wzrostu bezpieczeństwa prawnego zainteresowanych podmiotów i przewidywalności działań organów administracji. Ponadto, w omawianym przypadku szczegółowe określenie przez UOKiK poziomu kar za poszczególne rodzaje naruszeń zbiorowych interesów konsumentów zwiększa świadomość prawną przedsiębiorców. Może też pełnić funkcję odstraszającą - z korzyścią dla konsumentów, czyli w praktyce nas wszystkich.