Jak zorganizować kampanię wyborczą do organów stanowiących samorządów

O fotel wójta, burmistrza, prezydenta miasta może się starać każdy obywatel, który ma prawo wybieralności do danej rady gminy. Podobnie jest w przypadku radnych gmin, powiatów i sejmików województw. Kandydat na wójta nie musi jednak stale zamieszkiwać na obszarze gminy, w której startuje w wyborach. Warunek posiadania prawa wybierania do rady gminy oznacza, że kandydat nie może być pozbawiony praw publicznych prawomocnym orzeczeniem sądowym; pozbawiony praw wyborczych prawomocnym orzeczeniem Trybunału Stanu, ubezwłasnowolniony prawomocnym orzeczeniem sądowym. Na szefa lokalnego samorządu może kandydować osoba, która najpóźniej w dniu głosowania kończy 25 lat (na radnego - 18 lat), nie była karana za przestępstwo umyślne ścigane z oskarżenia publicznego i wobec której nie zapadł prawomocny wyrok warunkowo umarzający postępowanie karne w sprawie popełnienia przestępstwa umyślnego ściganego z oskarżenia publicznego. Samorządowcem nie może zostać również osoba, wobec której wydano prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające utratę prawa wybieralności, o którym mowa w art. 21a ust. 2 ustawy z 18 października 2006 r. o ujawnianiu informacji o dokumentach organów bezpieczeństwa państwa z lat 1944 - 1990 oraz treści tych dokumentów (Dz.U. z 2007 r. nr 63, poz. 425 z późn. zm.). Warto pamiętać, że w wyborach na wójta, burmistrza i prezydenta nie mogą startować obywatele innych krajów Unii Europejskiej, mimo że mogą ubiegać się o mandat radnego.

Zgodnie z samorządową ordynacją wyborczą kampania wyborcza rozpoczyna się z dniem ogłoszenia rozporządzenia prezesa Rady Ministrów o zarządzeniu wyborów i ulega zakończeniu na 24 godziny przed dniem wyborów. Partie polityczne, organizacje i wyborcy oraz komitety wyborcze mogą wykonywać czynności określone w ustawie od dnia ogłoszenia rozporządzenia prezesa Rady Ministrów o zarządzeniu wyborów. Czynności podjęte przed tym terminem są nieważne. Równocześnie zgodnie z przepisami w okresie kampanii wyborczej prowadzi się agitację wyborczą na zasadach, w formach, w czasie i w miejscach określonych ustawą. Oznacza to, że każdy wyborca może agitować na rzecz kandydatów na radnych, a także zbierać podpisy popierające zgłoszenia kandydatów, po uzyskaniu pisemnej zgody pełnomocnika wyborczego komitetu wyborczego. Same zaś podpisy popierające zgłoszenia można zbierać w miejscu, czasie i w sposób wykluczający stosowanie jakichkolwiek nacisków zmierzających do wymuszenia poparcia.

Bez uprzedniej zgody pełnomocnika wyborczego komitetu wyborczego zakazana jest każda forma agitacji wyborczej polegająca na organizowaniu wieców wyborczych kandydatów, rozpowszechnianiu programów wyborczych kandydatów lub komitetów wyborczych oraz ich materiałów propagandowych o charakterze reklamy rozpowszechnianej dla celów kampanii wyborczej za pomocą środków masowego przekazu, plakatów, broszur i ulotek o masowym nakładzie oraz infolinii o bezpłatnym dostępie. Dodatkowo samorządowa ordynacja wyborcza zakazuje komitetom wyborczym, kandydatom oraz wyborcom prowadzącym agitację na rzecz komitetów wyborczych lub kandydatów organizowania podczas kampanii wyborczej loterii fantowych, innego rodzaju gier losowych oraz konkursów, w których wygranymi są nagrody pieniężne lub przedmioty o wartości wyższej niż wartość przedmiotów zwyczajowo używanych w celach reklamowych lub promocyjnych. Zabronione jest także podawanie oraz dostarczanie w ramach prowadzonej kampanii wyborczej napojów alkoholowych nieodpłatnie lub po cenach sprzedaży netto możliwych do uzyskania, nie wyższych od cen nabycia lub kosztów wytworzenia. Dodatkowo przepisy w okresie od zakończenia kampanii wyborczej aż do zakończenia głosowania zabraniają podawania do publicznej wiadomości wyników przedwyborczych badań (sondaży) opinii publicznej dotyczących przewidywanych zachowań wyborczych i wyników wyborów oraz wyników sondaży wyborczych przeprowadzanych w dniu głosowania.

Materiały wyborcze, np. ulotki, broszury, plakaty, powinny zawierać wyraźne oznaczenie, od kogo pochodzą. Równocześnie materiały wyborcze zawierające oznaczenie komitetu wyborczego, od którego pochodzą, podlegają ochronie prawnej. Do obowiązków wójta (burmistrza, prezydenta miasta) niezwłocznie po rozpoczęciu kampanii wyborczej należy zapewnienie na obszarze gminy (miasta) odpowiedniej liczby miejsc przeznaczonych na bezpłatne umieszczanie urzędowych obwieszczeń wyborczych i plakatów wszystkich komitetów wyborczych oraz podanie wykazu tych miejsc do wiadomości publicznej. Kandydaci na radych oraz wójtów, burmistrzów i prezydentów miast muszą jednak pamiętać, że na ścianach budynków, ogrodzeniach, latarniach, urządzeniach energetycznych, telekomunikacyjnych i innych można umieszczać plakaty i hasła wyborcze wyłącznie po uzyskaniu zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości. Plakaty i hasła wyborcze należy umieszczać zaś w taki sposób, aby można je było usunąć bez powodowania szkód. Z kolei do obowiązków policji (straży gminnych) należy usuwanie plakatów i haseł, których sposób umieszczenia może zagrażać życiu lub zdrowiu ludzi albo bezpieczeństwu mienia bądź bezpieczeństwu w ruchu drogowym. W tym kontekście należy pamiętać, że wszystkie materiały promujące kandydatów na samorządowców, w tym przede wszystkim plakaty i hasła wyborcze oraz urządzenia ogłoszeniowe ustawione w celu prowadzenia kampanii wyborczej, pełnomocnicy wyborczy komitetów wyborczych obowiązani są usunąć w terminie 30 dni po dniu wyborów. Obowiązek ten w praktyce jest bardzo często lekceważony i jeszcze przez długi czas po wyborach ulice pełne są wyborczych plakatów i ulotek. Z tych względów przepisy samorządowej ordynacji wyborczej po upływie wskazanego 30-dniowego terminu zobowiązują wójtów (burmistrzów, prezydentów miast) do usuwania takich materiałów na koszty zobowiązanych do tego komitetów.

Jeżeli rozpowszechniane, w tym również w prasie, w rozumieniu prawa prasowego, materiały wyborcze, a w szczególności plakaty, ulotki, hasła i wypowiedzi lub inne formy prowadzonej w okresie kampanii wyborczej agitacji zawierają informacje nieprawdziwe, kandydat na radnego lub pełnomocnik wyborczy zainteresowanego komitetu wyborczego ma prawo wnieść do sądu okręgowego wniosek o wydanie orzeczenia:

● zakazu rozpowszechniania takich informacji;

● przepadku materiałów wyborczych zawierających takie informacje;

● nakazania sprostowania takich informacji;

● nakazania publikacji odpowiedzi na stwierdzenia naruszające dobra osobiste;

● nakazania przeproszenia osoby, której dobra osobiste zostały naruszone;

● nakazania uczestnikowi postępowania wpłacenia kwoty do 10 000 złotych na rzecz instytucji charytatywnej.

Zgodnie z przepisami sąd okręgowy rozpoznaje taki wniosek w ciągu 24 godzin w postępowaniu nieprocesowym. Sąd może rozpoznać sprawę w przypadku usprawiedliwionej nieobecności wnioskodawcy lub uczestnika postępowania, pod warunkiem że o terminie rozprawy zostali oni prawidłowo powiadomieni. Postanowienie kończące postępowanie w sprawie sąd niezwłocznie doręcza osobie zainteresowanej, właściwemu komisarzowi wyborczemu i obowiązanemu do wykonania postanowienia sądu. Na rozstrzygnięcie sądu okręgowego, w terminie 24 godzin od jego wydania, służy zażalenie do sądu apelacyjnego. Sąd apelacyjny rozpoznaje wniesiony środek zaskarżenia w składzie trzech sędziów w postępowaniu nieprocesowym. Na postanowienie sądu apelacyjnego nie przysługuje środek zaskarżenia i podlega ono natychmiastowemu wykonaniu. Ostateczność rozstrzygnięcia sprawy przez sąd apelacyjny była badana przez Trybunał Konstytucyjny pod kątem zgodności tego rozwiązania z konstytucją. W wyroku z 13 maja 2002 r. w sprawie sygn. akt SK 32/2001 Trybunał Konstytucyjny wskazał, że art. 72 ust. 3 zd. 3 ustawy Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw rozumiany jako wyłączający dopuszczalność wznowienia postępowania jest niezgodny z art. 45 ust. 1 oraz z art. 77 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej (OTK ZU 2002/3A poz. 31). Zdaniem sędziów Trybunału Konstytucyjnego chociaż uregulowanie zawarte w art. 72 Ordynacji wyborczej przewiduje postępowanie nieprocesowe w dwóch instancjach, w krótkim (24-godzinnym) czasie, to postulat szybkości postępowania nie może wyłączać dążenia do prawdy materialnej w każdym rozpatrywanym przypadku. Postępowanie to ma bowiem pochodny charakter do prowadzonej kampanii wyborczej i jego podstawowym celem jest niezwłoczne zawiadomienie wyborców, że określone dane i informacje o kandydacie na radnego, przekazane w formie określonej w ust. 1 art. 72 Ordynacji wyborczej, są nieprawdziwe. Jednocześnie Trybunał Konstytucyjny podkreślił, że uproszczenie i skrócenie postępowania z uwagi na jego funkcje jest zasadne, ale skutkiem nie może być utrzymywanie rozstrzygnięcia niezgodnego z prawdą materialną, czyli nieodpowiadającego wymogom praworządności. W ocenie sędziów Trybunału Konstytucyjnego oznacza to, że prawo do wznowienia postępowania powinno być gwarantowane już niezależnie od kampanii wyborczej, a zatem prowadzenie postępowania w celu dojścia do prawdy materialnej, jeśli wydane w trybie art. 72 Ordynacji wyborczej prawomocne orzeczenie budzi w tym zakresie poważne wątpliwości. W konsekwencji ostateczny charakter orzeczenia wydanego w trybie określonym w samorządowej ordynacji wyborczej nie oznacza wyłączenia prawa do wznowienia postępowania, już niezależnie od trybu postępowania właściwego dla kampanii wyborczej, w celu ustalenia prawdy materialnej.

Zgodnie z przepisami publikacja sprostowania, odpowiedzi lub przeprosin następuje najpóźniej w ciągu 48 godzin na koszt zobowiązanego. W orzeczeniu sąd wskazuje prasę, w rozumieniu prawa prasowego, w której ma nastąpić publikacja, oraz termin publikacji. W razie odmowy lub niezamieszczenia sprostowania, odpowiedzi lub przeprosin przez zobowiązanego w sposób określony w postanowieniu sądu, sąd na wniosek zainteresowanego zarządza opublikowanie sprostowania, odpowiedzi lub przeprosin w trybie egzekucyjnym na koszt zobowiązanego. Równocześnie zgodnie z przepisami samorządowej ordynacji wyborczej informacje, komunikaty, apele i hasła wyborcze ogłaszane w prasie drukowanej lub w telewizji bądź radiu na koszt komitetów wyborczych, partii politycznej lub organizacji popierających kandydatów, a także na koszt samych kandydatów, muszą zawierać wskazanie, przez kogo są opłacane i od kogo pochodzą. Odpowiedzialnym za umieszczenie tego wskazania jest redaktor w rozumieniu przepisów prawa prasowego. Wykonanie uprawnień wynikających z niniejszej ustawy nie ogranicza możliwości dochodzenia przez osoby pokrzywdzone lub poszkodowane uprawnień na podstawie przepisów innych ustaw, a w szczególności kodeksu karnego, kodeksu cywilnego i prawa prasowego, wobec osób, których działanie lub zaniechania w toku kampanii wyborczej naruszyło cudze dobra osobiste lub majątkowe.

Komitetom wyborczym, których listy kandydatów zostały zarejestrowane, przysługuje, w okresie od 15 dnia przed dniem wyborów (od 6 listopada 2001 r.) do dnia zakończenia kampanii wyborczej, prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych przez terenowe oddziały Telewizji Polskiej i przez spółki publicznej radiofonii regionalnej, na ich koszt. Łączny czas nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych wynosi w każdym programie regionalnym Telewizji Polskiej 15 godzin i w każdym programie regionalnym Polskiego Radia 20 godzin. W przypadku kandydatów na wójtów, burmistrzów i prezydentów miast łączny czas nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych wynosi w każdym programie regionalnym telewizji publicznej to 2 godziny i w każdym programie regionalnym publicznego radia to 4 godziny. Przez pojęcie nieodpłatnego rozpowszechniania rozumie się zarówno rejestrację i emisję wystąpień przedstawicieli komitetów wyborczych bądź kandydatów na radnych, jak i rejestrację oraz emisję audycji wyborczych przygotowanych przez komitety wyborcze.

Podział czasu antenowego pomiędzy uprawnione komitety wyborcze dokonywany jest proporcjonalnie do liczby zarejestrowanych list kandydatów w okręgach na obszarze emitowania audycji wyborczych. Równocześnie ustawodawca zastrzegł, że czas antenowy przysługujący jednemu komitetowi nie może być odstępowany innemu komitetowi wyborczemu. Podział czasu antenowego przeprowadzają właściwi dyrektorzy oddziałów Telewizji Polskiej i prezesi zarządów spółek Polskiego Radia na podstawie wniosków uprawnionych komitetów wyborczych. Na ustalenia dotyczące podziału czasu antenowego komitetom wyborczym przysługuje skarga do komisarza wyborczego właściwego ze względu na siedzibę oddziału Telewizji Polskiej lub Polskiego Radia. Skargę wnosi się w terminie 48 godzin od dokonania ustalenia. Komisarz wyborczy rozpatruje sprawę niezwłocznie i wydaje postanowienie. Na postanowienie komisarza wyborczego nie przysługuje środek zaskarżenia.

Szczegółowe zasady postępowania w sprawach podziału czasu antenowego określa rozporządzenie Krajowej Rady Radiofonii i Telewizji z 26 września 2002, w sprawie trybu postępowania w sprawach podziału czasu nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych, sposobu przygotowania i emisji tych audycji oraz sposobu upowszechniania informacji o terminach emisji audycji wyborczych przed wyborami do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. nr 164, poz. 1350 z późn. zm.). Zgodnie z nim po rozpatrzeniu wniosków pełnomocników, w terminie 12 dni od upływu terminu na zgłaszanie do zarejestrowania list kandydatów na radnych, odpowiednio organy spółek telewizyjnych bądź radiowych dokonują ustaleń i informują na piśmie pełnomocników o:

● czasie antenowym przyznanym komitetowi wyborczemu;

● terminach emisji audycji wyborczych komitetu wyborczego;

● terminach i czasie rejestracji audycji wyborczych;

● warunkach technicznych, jakim powinny odpowiadać materiały audycji wyborczych przygotowanych samodzielnie przez komitety wyborcze.

Audycje wyborcze są emitowane w blokach, w ramach których kolejność emisji audycji wyborczych poszczególnych komitetów jest ustalana w drodze losowania odbywającego się z udziałem pełnomocników. Nadawcy zobowiązani do emisji audycji wyborczych ogłaszają, co najmniej dwukrotnie, w swoich audycjach informacyjnych, harmonogram emisji bloków audycji wyborczych i codziennie informują o emisjach audycji wyborczych w zapowiedziach programowych, a także za pośrednictwem prasy, w trybie przyjętym dla informowania o treści programu. Równocześnie materiały audycji wyborczej przygotowanej samodzielnie przez komitet wyborczy są dostarczane nadawcy najpóźniej na 24 godziny przed emisją. Jeżeli nie odpowiadają one warunkom technicznym podanym do wiadomości pełnomocników, Telewizja Polska i Polskie Radio wzywają pełnomocników do usunięcia wskazanych usterek i dostarczenia poprawionego materiału audycji wyborczej, najpóźniej na 8 godzin przed ustalonym czasem emisji audycji. Z kolei w przypadku stwierdzenia przez Telewizję Polską lub Polskie Radio, że dostarczone przez komitet wyborczy materiały audycji wyborczych przekraczają czas ustalony dla tych audycji, wskazane podmioty wzywają niezwłocznie komitet wyborczy do skrócenia czasu audycji. Jeżeli komitet wyborczy nie zastosuje się w ciągu 8 godzin do wezwania, Telewizja Polska lub Polskie Radio przerwie emisję audycji wyborczej w chwili, w której upłynął czas audycji przysługujący danemu komitetowi.

Dodatkowo komitetom wyborczym, które zarejestrowały listy kandydatów w ponad połowie okręgów w wyborach do wszystkich sejmików województw, przysługuje również prawo do nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych w programach ogólnokrajowych Telewizji Polskiej i Polskiego Radia. Łączny czas nieodpłatnego rozpowszechniania audycji wyborczych wynosi 15 godzin w Telewizji Polskiej i 20 godzin w Polskim Radiu. Zasady i tryb postępowania związany z podziałem czasu antenowego jest analogiczny jak w przypadku rozpowszechniania audycji w mediach regionalnych. Należy jednak pamiętać, że w czynnościach związanych z wykonywaniem omawianych uprawnień komitet wyborczy reprezentuje pełnomocnik wyborczy.

Niezależnie od czasu przyznanego na nieodpłatne rozpowszechnianie audycji wyborczych każdy komitet wyborczy może, w tym samym okresie odpłatnie rozpowszechniać audycje wyborcze w programach publicznych i niepublicznych nadawców radiowych i telewizyjnych. W tej sytuacji samorządowa ordynacja wyborcza przewiduje, że nadawca publiczny nie może odmówić rozpowszechniania, na jednakowych warunkach dla wszystkich komitetów wyborczych korzystających ze swojego uprawnienia do emisji audycji wyborczych. Równocześnie wysokość opłat pobieranych za rozpowszechnianie takich audycji wyborczych nie może przekraczać stawek pobieranych za reklamy i musi być ustalana według cennika obowiązującego w dniu zarządzenia wyborów. Należy również pamiętać, że czas przeznaczony na rozpowszechnianie odpłatnych audycji wyborczych nie jest wliczany do ustalonego odrębnymi przepisami dopuszczalnego wymiaru czasu emisji reklam.

1. Rejestracja telewizyjnej audycji wyborczej i przygotowanie jej do emisji obejmują:

● przegranie audycji wyborczej dostarczonej przez komitet wyborczy na kasecie magnetycznej w formie Betacam SP na dostosowane do emisji nośniki;

● udostępnienie studia, o wyposażeniu i standardach technicznych nagrania określonych przez Telewizję Polską i podanych do wiadomości komitetów wyborczych, wraz z realizatorem, w celu nagrania audycji wyborczej, na czas nie dłuższy niż pięciokrotność czasu trwania danej audycji wyborczej, nie krótszy jednak niż 15 minut.

2. Rejestracja radiowej audycji wyborczej i przygotowanie jej do emisji obejmująe:

● przegranie na antenową taśmę radiową audycji wyborczej dostarczonej przez komitet wyborczy na płycie CD, kasecie DAT lub kasecie analogowej;

● udostępnienie studia, o wyposażeniu i standardach technicznych nagrania określonych przez Polskie Radio i podanych do wiadomości komitetów wyborczych zgodnie z par. 9 pkt 3, wraz z realizatorem, w celu nagrania audycji wyborczej, na czas nie dłuższy niż trzykrotność czasu trwania danej audycji wyborczej, nie krótszy jednak niż 10 minut.

Ważne Od zakończenia kampanii wyborczej aż do zakończenia głosowania zabronione jest zwoływanie zgromadzeń, organizowanie pochodów i manifestacji, wygłaszanie przemówień, rozdawanie ulotek, jak też prowadzenie w inny sposób agitacji na rzecz kandydatów i list kandydatów

Jak używać materiałów podczas kampanii wyborczej:

● używane w kampanii materiały wyborcze powinny być wyraźnie oznaczone, tak by można było rozpoznać posługujący się nimi komitet wyborczy. Jeśli są w ten sposób oznaczone, podlegają ochronie prawnej.

● na umieszczenie plakatów i haseł na ścianach budynków, ogrodzeniach, latarniach, urządzeniach energetycznych, telekomunikacyjnych potrzebne jest uzyskanie zgody właściciela lub zarządcy nieruchomości.

● plakaty i hasła wyborcze należy umieszczać w taki sposób, aby można je było usunąć bez powodowania szkód. Policja i straż gminna mają obowiązek usuwania materiałów, które zagrażają bezpieczeństwu.

Zabrania się prowadzenia kampanii wyborczej:

● na terenie urzędów administracji rządowej i administracji samorządu terytorialnego oraz sądów;

● na terenie zakładów pracy w sposób i w formach zakłócających ich normalne funkcjonowanie;

● na terenie jednostek wojskowych i innych jednostek organizacyjnych podległych ministrowi obrony narodowej oraz oddziałów obrony cywilnej, a także skoszarowanych jednostek podległych ministrowi właściwemu do spraw wewnętrznych.

● na terenie szkół podstawowych i gimnazjów wobec uczniów nieposiadających prawa wybierania.

Hanna Wesołowska

dgp@infor.pl

Ustawa z 16 lipca 1998 r. - Ordynacja wyborcza do rad gmin, rad powiatów i sejmików województw (Dz.U. z 2003 r. nr 159, poz. 1547 z późn. zm.).

Ustawa z 20 czerwca 2002 r. o bezpośrednim wyborze wójta, burmistrza i prezydenta miasta (Dz. U. z 2010 r. nr 176, poz. 1191 z późn. zm.).