Przedsiębiorstwo musi udowodnić złą sytuację finansową

Każdy obywatel ma zagwarantowane konstytucyjnie prawo do sądu. Jednak postępowanie przed nim wiąże się z kosztami. Zaskarżenie decyzji administracyjnej, w tym podatkowej, do sądu administracyjnego pociąga za sobą przede wszystkim koszt uiszczenia wpisu sądowego i poniesienie wydatku na profesjonalnego pełnomocnika. Jednak brak pieniędzy na koszty procesu nie oznacza pozbawienia podatnika czy innego skarżącego prawa do kwestionowania decyzji organów administracji.

Jeżeli skarżącego nie stać na poniesienie kosztów sądowych, może wystąpić o przyznanie tzw. prawa pomocy. Jest to instytucja, która obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika z urzędu. Może być przyznana w zakresie całkowitym lub częściowym.

Ustawodawca określił, jakie przesłanki muszą być spełnione do udzielania pomocy prawnej. Zostały one odrębnie określone dla osób fizycznych i dla osób prawnych. Osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, prawo pomocy może być przyznane w dwóch sytuacjach. W zakresie całkowitym,  gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast w zakresie częściowym prawo pomocy może być przyznane firmie, która wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Należy zwrócić uwagę, że sąd nie ustanowi pełnomocnika z urzędu, jeżeli firma zatrudnia lub pozostaje w innym stosunku prawnym z profesjonalnym pełnomocnikiem.

To, czy skarżący, który wnioskuje o przyznanie prawa pomocy, spełnia kryteria do jej przyznania, podlega ocenie sądu. W swoich orzeczeniach sądy administracyjne podkreślają, że co do zasady   strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady będące przerzuceniem kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy osoba prawna lub inna jednostka organizacyjna wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie określonych przesłanek (por. postanowienia NSA: z 13 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 185/10, z 19 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 156/10, z 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10, niepublikowane).

Ciężar udowodnienia trudnej sytuacji spoczywa na osobie prawnej, która ubiega się o przyznanie prawa pomocy. Z orzecznictwa jasno wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się ona w sytuacji opisanej w tym przepisie, która uniemożliwia jej poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania lub poniesienie pełnych kosztów postępowania.

W swoich postanowieniach odmawiających przyznania prawa pomocy Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla ponadto, że okoliczność przyznania prawa pomocy w innych sprawach sądowoadministracyjnych nie może sama w sobie stanowić argumentu uzasadniającego podobne rozstrzygnięcie w innej sprawie. Nie do przyjęcia byłaby sytuacja, gdyby sąd rozpoznający sprawę dla zachowania jednolitej linii orzeczniczej rozstrzygał nie na podstawie akt tej sprawy, lecz w oparciu o stanowisko wyrażone w podobnej sprawie przez inny skład orzekający (postanowienia NSA: z 26 stycznia 2009 r., sygn. akt I FZ 516/08, z 27 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 255/10, niepublikowane). Sąd podkreśla, że przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy rozstrzygnięcia sądu w innych sprawach administracyjnych mogą pełnić jedynie funkcję argumentu pomocniczego.

Wojewódzki sąd administracyjny jest zobowiązany do rozstrzygnięcia na podstawie oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskodawcy. Powinny być one przedstawione we wniosku lub wynikać z dokumentów, do przedłożenia których strona została zobowiązana w wezwaniu.

Sądy stoją na stanowisku, że oceniając, czy podmiot wnoszący o przyznanie prawa pomocy wypełnił ciążący na nim obowiązek udowodnienia swojej sytuacji finansowej, sądy administracyjne powinny badać przedłożone dokumenty źródłowe pod kątem aktualnej sytuacji finansowej wnioskodawcy. Dokumenty obrazujące przeszłą sytuację majątkową wnioskodawcy są nieistotne, gdyż uzasadnieniem przyznania prawa pomocy jest teraźniejsza niemożność strony w partycypowaniu w kosztach postępowania sądowoadministracyjnego (por. postanowienie NSA z 13 lipca 2010 r., sygn. akt II FZ 307/10, niepublikowane).

Należy też podkreślić, że ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy - w sytuacji gdy sąd prawomocnym postanowieniem ocenił, że skarżący nie spełnia przesłanek zwolnienia go z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania - nie przerywa biegu terminu do uiszczenia wpisu wskazanego przez sąd w ponownym wezwaniu do dokonania tej czynności oraz nie chroni strony przed skutkami niezastosowania się do treści wezwania.

W jednym z postanowień NSA wyjaśnił, że co prawda postanowienia wydane w przed- miocie prawa pomocy jako niekończące postępowania w danej sprawie nie mają atrybutu powagi rzeczy osądzonej i można je uchylać oraz zmieniać wskutek zmiany okoliczności sprawy. Jednak nie można twierdzić, że postanowienia wydane w tym przedmiocie nie wykazują cechy prawo- mocności.

W praktyce wygląda to tak, że sąd po zakończeniu postępowania z wniosku o przyznanie prawa pomocy i odmowie zwolnienia strony z obowiązku ponoszenia kosztów postępowania ma obowiązek ponownie wezwać stronę do uiszczenia wpisu od skargi, wyznaczając ustawowy termin do dokonania tej czynności oraz wskazując rygor jej niewykonania.

Jeżeli strona po doręczeniu jej takiego wezwania, a przed upływem siedmiodniowego terminu do zapłacenia należnych kosztów postępowania, wystąpi do sądu z ponownym wnioskiem o przyznanie prawa pomocy, sąd uzna, że bieg terminu do opłacenia skargi nie zostaje przerwany.

Prawomocność postanowienia w sprawie odmowy zwolnienia od kosztów sądowych oznacza obowiązek strony uiszczenia wymaganego wpisu (por. postanowienie NSA z 10 maja 2010 r., sygn. akt II FZ 115/10, niepublikowane).

Prawo pomocy jest przyznawane na wniosek. Można go złożyć przed wszczęciem postępowania lub w jego toku. Wniosek ten jest wolny od opłat sądowych. Przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje także postępowanie egzekucyjne.

Wniosek o przyznanie prawa pomocy to specjalny formularz. Pozwala on sprawnie i bez kłopotu przedstawić wszystkie dane potrzebne sądowi do jego rozpoznania. Formularz PPF to druk dla osób fizycznych, a PPPr przeznaczony jest dla firm.

Zgodnie z przepisami wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym.

W formularzu PPPr firma ubiegająca się o prawo pomocy oprócz danych adresowych, o przedmiocie zaskarżenia i zakresie pomocy, jaką chciałaby uzyskać, szczegółowo opisuje swoją sytuację majątkową. W części dotyczącej oświadczenia o majątku i dochodach należy m.in. wpisać wysokość kapitału zakładowego, wartość środków trwałych, wysokość zysku czy straty oraz stan rachunków bankowych na koniec miesiąca poprzedzającego złożenie wniosku.

Należy pamiętać, że wniosek o przyznanie prawa pomocy, który nie został złożony na urzędowym formularzu lub którego braków firma nie uzupełniła w zakreślonym terminie, pozostawia się bez rozpoznania. Inaczej jest w przypadku osób fizycznych, które w przypadku złożenia wniosku nie na formularzu, zostaną wezwane przez sąd do naprawienia tego błędu.

Należy jeszcze podkreślić, że sytuacja finansowa skarżącego w przypadku prawa pomocy jest oceniania na bieżąco. Wynikają z tego dwie konsekwencje. Po pierwsze odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza, że nie można jej przyznać po ponownym złożeniu wniosku. Sytuacja skarżącego jest przecież dynamiczna. Jeżeli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu, sąd uwzględni tę okoliczność i będzie miał podstawy do przyznania prawa pomocy.

Z drugiej strony prawo pomocy może być odebrane w całości lub w części. Sąd może cofnąć przywilej, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. O cofnięciu przyznania prawa pomocy orzeka właściwy wojewódzki sąd administracyjny na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie.

● prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika;

● w zakresie częściowym obejmuje zwolnienie:

-  tylko od opłat sądowych w całości lub w części albo

-  tylko od wydatków albo

- od opłat sądowych i wydatków lub

- obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może też polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej.

● do 10 000 zł - 4 proc. wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 100 zł;

● ponad 10 000 zł do 50 000 zł - 3 proc. wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 400 zł;

● ponad 50 000 zł do 100 000 zł - 2 proc. wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 1500 zł;

● ponad 100 000 zł - 1 proc. wartości przedmiotu zaskarżenia, nie mniej jednak niż 2000 zł i nie więcej niż 100 000 złotych.

Formularze dostępne są nieodpłatnie w Naczelnym Sądzie Administracyjnym, ul. G.P. Boduena 3/5, 00-011 Warszawa, w wojewódzkich sądach administracyjnych oraz w internecie pod adresem www.nsa.gov.pl. Odpłatnie w urzędach gmin - maksymalnie 50 gr.

Aleksandra Tarka

aleksandra.tarka@infor.pl

Ustawa z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.).