Pomoc prawna tylko dla podatnika w trudnej sytuacji finansowej

Niekorzystna decyzja podatkowa to problem dla każdego podatnika. Jeżeli odwołanie nie przyniesie pożądanego efektu, podatnik może wnieść skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego, a potem Naczelnego Sądu Administracyjnego. Skarga do sądu I instancji nie jest niczym trudnym, jednak wiąże się z określonymi kosztami. Ponadto skarga kasacyjna musi być sporządzona przez profesjonalnego pełnomocnika. Jednak osoba, której nie stać na poniesienie kosztów sądowych i pomocy prawnej, nie powinna rezygnować z prawa do sądu. Wystarczy złożyć wniosek o przyznanie tzw. prawa pomocy. Przysługuje ono każdemu skarżącemu, który wykaże, że nie stać go na poniesienie kosztów związanych z procesem.

Instytucja prawa pomocy jest znana każdej procedurze sądowej. Stanowi uzupełnienie konstytucyjnej zasady powszechnego dostępu do sądu. Zgodnie z konstytucją każdy ma prawo do sądu. Żeby status materialny nie przesądzał o tym, kto może z niego skorzystać, ustawodawca wprowadził do ustaw procesowych tzw. prawo pomocy lub zwolnienia z kosztów.

Zgodnie z ustawą o postępowaniu przed sądami administracyjnymi prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek. Oznacza to, że do przyznania pomocy niezbędna jest inicjatywa skarżącego. Sąd administracyjny sam, z urzędu nie sprawdza tego, czy skarżącego stać na uiszczenie kosztów czy nie. Wniosek może być złożony zarówno przed wszczęciem postępowania, jak i już w jego toku. Skarżący może od razu złożyć wniosek o przyznanie prawa pomocy jeszcze przed wszczęciem postępowania sądowego, gdy nie stać go na uiszczenie wpisu. Może też wystąpić o pomoc już w trakcie postępowania, np. gdy uzna, że potrzebna mu pomoc profesjonalnego pełnomocnika.

Przyznanie prawa pomocy przed lub w toku postępowania rozpoznawczego obejmuje także postępowanie egzekucyjne.

Prawo pomocy obejmuje zarówno zwolnienie od kosztów sądowych, jak i ustanowienie bezpłatnie profesjonalnego pełnomocnika. W przypadku spraw podatkowych skarżący może wystąpić o ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego (w sprawach dotyczących własności intelektualnej można wnioskować o ustanowienie rzecznika patentowego). Prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym.

W zakresie całkowitym pomoc obejmie zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego. W przypadku częściowego prawa pomocy obejmuje ono zwolnienie:

● tylko od opłat sądowych w całości lub w części,

● tylko od wydatków albo

● od opłat sądowych i wydatków lub

● obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego.

Częściowe zwolnienie od opłat lub wydatków może też polegać na zwolnieniu od poniesienia ułamkowej ich części albo określonej ich kwoty pieniężnej.

Przypomnijmy, co do zasady, każdy skarżący musi sam ponosić koszty w postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Prawo pomocy to wyjątek. To powoduje, że przyznanie przywileju nie jest automatyczne. Podstawą do przyznania prawa pomocy jest spełnienie ściśle określonych przesłanek ustawowych. Ponadto należy pamiętać, że sytuacja skarżącego jest oceniania na bieżąco. Wynikają z tego dwie konsekwencje. Po pierwsze, odmowa przyznania prawa pomocy nie oznacza, że nie można jej przyznać po ponownym złożeniu wniosku. Sytuacja skarżącego jest przecież dynamiczna. Jeżeli jego sytuacja ulegnie pogorszeniu, sąd uwzględni tę okoliczność i będzie miał podstawy do przyznania prawa pomocy.

Z drugiej strony prawo pomocy może być cofnięte w całości lub w części. Sąd może cofnąć przywilej, jeżeli się okaże, że okoliczności, na podstawie których je przyznano, nie istniały lub przestały istnieć. O cofnięciu przyznania prawa pomocy orzeka właściwy wojewódzki sąd administracyjny na posiedzeniu niejawnym. Na postanowienie przysługuje zażalenie. Prawo pomocy może też wygasnąć. Dotyczy to sytuacji, gdy osoba, która je uzyskała, zmarła.

Prawo pomocy przysługuje zarówno osobom fizycznym, jak i firmom (osobom prawnym, jednostkom organizacyjnym nieposiadającym osobowości prawnej). Ustawodawca zróżnicował jednak warunki, jakie muszą być spełnione w przypadku osób fizycznych i prawnych. Ponadto odrębnie określił przyczyny przyznania pomocy w zakresie całkowitym i częściowym.

Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje:

● w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania;

● w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny.

Firmie prawo pomocy może być przyznane:

● w zakresie całkowitym - gdy wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania;

● w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania.

W przypadku firm profesjonalnego pełnomocnika można ustanowić tylko dla skarżącego, który go nie zatrudnia lub nie pozostaje z nimi w innym stosunku prawnym. Nie dotyczy to oczywiście pełnomocników ustanowionych na podstawie przepisów o prawie pomocy.

Wniosek o przyznanie prawa pomocy został sformalizowany. Jest to specjalny formularz, inny dla firm, inny dla osób fizycznych. Formularze można otrzymać w każdym sądzie administracyjnym czy ściągnąć ze strony internetowej Naczelnego Sądu Administracyjnego (www.nsa.gov.pl). Wzory są też przekazywane do gmin, które mogą je odpłatnie rozpowszechniać. W tym przypadku udostępnienie jest odpłatne. Jednak cena jednej strony druku nie może przekraczać kwoty 0,50 zł.

Wniosek musi zawierać dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach osoby ubiegającej się o prawo pomocy. Jeżeli oświadczenie zawarte we wniosku jest niewystarczające do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych, stanu rodzinnego czy też stan ten budzi wątpliwości, sąd wzywa do jego uzupełnienia. W takim przypadku we wskazanym terminie wezwany będzie musiał złożyć dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego.

Oczywiście skarżący powinien jak najlepiej udokumentować swoją sytuację majątkową i rodzinną. Dowodem może być wszystko: rachunki, zaświadczenie o wysokości czynszu, dowody potwierdzające inne wydatki, np. na leki itp. Dokumentami źródłowymi, które w przypadkach budzących wątpliwości mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym, mogą być w szczególności:

● odpisy zeznań podatkowych za ostatnie dwa lata kalendarzowe;

● wyciągi i wykazy z posiadanych rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy;

● wypisy z rejestrów urzędowych;

● odpis aktualnych bilansów;

● zaświadczenia o wysokości wynagrodzeń, honorariów i innych należności oraz otrzymywanych świadczeń z okresu ostatnich dwu lat;

● zaświadczenie o sytuacji rodzinnej wnioskodawcy wydawane przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy.

Pamiętajmy, katalog dokumentów, które mogą pomóc w uzyskaniu prawa pomocy, jest nieograniczony. Każdy dokument przedstawiony w sądzie będzie podlegał jego ocenie. Trzeba je jednak składać, bo brak dokumentów może spowodować odmowę przyznania prawa pomocy.

Z orzecznictwa wynika, że to na ubiegającym się o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar dowodu. To on musi udowodnić, że znajduje się w sytuacji uprawniającej go do przyznania mu prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym. Skarżący ma obowiązek przedstawić w sposób rzetelny i jednoznaczny wszelkie dane niezbędne do dokonania oceny oraz udokumentowania tych okoliczności, które wskazują na trudną sytuację. Jeżeli ktoś wyjaśnia, że ma odcięty prąd czy zajęte konto bankowe, musi to udowodnić.

● Koszty sądowe to opłaty sądowe i zwrot wydatków.

● Opłaty sądowe to wpis i opłata kancelaryjna.

● Wpis to opłata od pism wszczynających postępowanie przed sądem administracyjnym w danej instancji (pismami tymi są skarga, skarga kasacyjna, zażalenie oraz skarga o wznowienie postępowania).

● Wpis stosunkowy pobiera się w sprawach, w których przedmiotem zaskarżenia są należności pieniężne, jego wysokość jest uzależniona od wartości kwoty spornej, np. od wysokości spornej zaległości podatkowej.

● Wpis stały pobiera się w innych sprawach niż te, w których pobiera się wpis stosunkowy, jest to z góry określona, stała kwota.

● Opłata kancelaryjna to opłata za stwierdzenie prawomocności oraz wydanie odpisów, zaświadczeń, wyciągów i innych dokumentów na podstawie akt (nie pobiera się jej za odpis orzeczenia z uzasadnieniem, podlegający doręczeniu z urzędu).

Aleksandra Tarka

aleksandra.tarka@infor.pl

Art. 243 i nast. ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 z późn. zm.).

Rozporządzenie Rady Ministrów z 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz.U. nr 227, poz. 2245).